Τι είναι το κρυφό αναλυτικό πρόγραμμα;
Εν όψει της νέας σχολικής χρονιάς, όλοι οι μαθητές αναμένουν την επιστροφή τους στην ρουτίνα των σχολικών υποχρεώσεων. Ωστόσο, υπάρχουν πράγματα που δεν διδάσκονται με τον καθιερωμένο τρόπο, δηλαδή μέσω των σχολικών εγχειριδίων. Ο Philip Jackson εισήγαγε τον όρο “κρυφό αναλυτικό πρόγραμμα”, για να ονομάσει τα ανεπίσημα μαθήματα που λαμβάνουν οι μαθητές στην σχολική τάξη. Με τον όρο “ανεπίσημα” εννοούνται όσα μαθαίνουν όχι βάσει του κλασικού αναλυτικού προγράμματος, αλλά βάσει ενός “λανθάνοντος” αναλυτικού προγράμματος. Στο πλαίσιο της σχολικής κοινότητας συχνά διδάσκονται μαθήματα χωρίς να το καταλάβουν οι μαθητές, καθώς αυτά δεν αφορούν ένα μαθησιακό αντικείμενο αλλά την υιοθέτηση μιας συμπεριφοράς ή την διαμόρφωση μιας άποψης. Οι μαθητές έρχονται σε επαφή με κανόνες συμπεριφοράς και τήρησης της τάξης σε κοινωνικό επίπεδο. Ακόμη, αποκτούν αντίληψη της ιεραρχίας και της εξουσίας και συνειδητοποιούν την ατομική τους ευθύνη στις καταστάσεις. Έτσι, θα λέγαμε πως το κρυφό αναλυτικό πρόγραμμα προσδίδει μια κοινωνιολογική διάσταση στον χώρο της εκπαίδευσης, καθώς επηρεάζει την προσωπικότητα των μαθητών και τον τρόπο που συμπεριφέρονται στους συνανθρώπους τους τόσο εντός, όσο και εκτός του σχολικού πλαισίου.
Η επιρροή του κρυφού αναλυτικού προγράμματος στην σύγχρονη κοινωνία
Όπως γίνεται σαφές, το κρυφό αναλυτικό πρόγραμμα ή αλλιώς “hidden curriculum”, γεννά κάποιες άτυπες κοινωνικές προσδοκίες, δηλαδή κάποιους κανόνες συμπεριφοράς που οι γύρω μας αναμένουν να έχουμε σε συγκεκριμένες κοινωνικές συνθήκες. Για παράδειγμα, το να παραχωρήσει κάποιος την θέση του στο λεωφορείο σε έναν ηλικιωμένο δεν είναι μια γνώση που μαθαίνεται στα σχολικά εγχειρίδια, αλλά μια συμπεριφορά που μεταλαμπαδεύεται στους μαθητές έμμεσα στην σχολική κοινότητα. Πιο συγκεκριμένα, οι μαθητές στο σχολείο καλλιεργούν δεξιότητες όπως το να περιμένουν την σειρά τους για να μιλήσουν, να σέβονται τον εκπαιδευτικό και τους συμμαθητές τους, να τηρούν προθεσμίες στις υποχρεώσεις τους ακόμα και αν δεν τους είναι ευχάριστο και να αποδέχονται την διαφορετικότητα χωρίς διακρίσεις. Όλα αυτά τους διδάσκουν έμμεσα κουλτούρες και τρόπους συμπεριφοράς ως προς την πειθαρχία, τις κοινωνικές τους σχέσεις, τον εργασιακό χώρο και συνολικά την ιδεολογία και τις αξίες τους. Ωστόσο, το κρυφό αναλυτικό πρόγραμμα έχει διαφορετική επίδραση στον κάθε μαθητή ανάλογα με την κοινωνική και οικονομική του θέση καθώς αποκτούν διαφορετική αντίληψη της ιεραρχίας και της εξουσίας στο κοινωνικό πλαίσιο. Αναλυτικότερα, τα παιδιά από μεσαίες ή ανώτερες τάξεις είναι ήδη συνηθισμένα σε πιο πειθαρχημένες συμπεριφορές και στην τήρηση προγραμμάτων, οπότε το σχολείο επιβεβαιώνει μια ήδη γνώριμη κουλτούρα. Αντιθέτως, τα παιδιά χαμηλότερων τάξεων συχνά βιώνουν το σχολείο ως ένα περιβάλλον καταπίεσης, που τους επιβάλλει κανόνες και υποχρεώσεις παρά την θέλησή τους.
Οι διαφορετικές θεωρητικές προσεγγίσεις του κρυφού αναλυτικού προγράμματος
Κατά την φαινομενολογική προσέγγιση, που υποστήριξε ο Emile Durkheim, το κρυφό αναλυτικό πρόγραμμα επιχειρεί να ενσωματώσει στους μαθητές τις αξίες και τους κανόνες που εξυπηρετούν καλύτερα την λειτουργία της κοινωνίας, όπως είναι η ατομική ευθύνη, η πειθαρχία και η συνέπεια. Ακόμη, η μαρξιστική οπτική υποστηρίζει ότι μέσω αυτού του “λανθάνοντος” αναλυτικού προγράμματος, ενισχύονται οι κοινωνικές ανισότητες καθώς μέσω της αξιολόγησης και της βαθμολόγησης, δημιουργείται η διάκριση “νικητή” και “ηττημένου”, κάτι που επιφέρει ανταγωνισμό ανάμεσα στους μαθητές. Τέλος, ο Benson R. Snyder υποστήριξε πως όλες αυτές οι άτυπες κοινωνικές προσδοκίες που δημιουργεί το κρυφό αναλυτικό πρόγραμμα, προκαλούν άγχος στους μαθητές καθώς μειώνουν την ανεξαρτησία και την ελεύθερη βούλησή τους.
Πηγές:
Jackson P. W. (1968) Life in classrooms. Holt, Rinehart and Winston.
Karner T. & Schneider G. (2024) A Scorping Review on the Hidden Carriculum in Education, RECAP: Global Perspectives.
McLeod S. (2023) Hidden Carriculum [Sociology]. Simply Psychology. Ανακτήθηκε από: www.simplypsychology.org (τελευταία πρόσβαση: 10/09/2025)
