Ο Μ. Καραγάτσης δεν χρειάζεται συστάσεις, όχι όμως και οι επιρροές του κι ο τρόπος που τον επηρέασαν. Αγαπημένος της νεότητάς του, της αναγνωστικής και συγγραφικής, στάθηκε ο Ντοστογιέφσκι. Ο έφηβος Δημήτρης Ροδόπουλος (το πραγματικό του όνομα) “καταβρόχθισε” με απίστευτο ζήλο τα βιβλία του τιτάνα της ρωσικής λογοτεχνίας και, όπως κάθε έφηβος, παραδόθηκε στη δύναμη και τη γοητεία των αναγνωσμάτων του. Ο δολοφόνος Ρασκόλνικωφ, ο σκοτεινός μα παράξενα γοητευτικός Σταυρόγκιν, οι αντιφατικοί αδελφοί Καραμαζώφ, έγιναν συγγενείς μερικών απ’ τους διασημότερους ήρωες του Έλληνα συγγραφέα.
Το πρώτο μυθιστόρημα του Καραγάτση είναι, ως ένα βαθμό, αποτύπωση αυτής ακριβώς της καθοριστικής επιρροής. Ο Συνταγματάρχης Λιάπκιν* (1933) είναι, τρόπον τινά, ένας φόρος τιμής στο Ρώσο Δάσκαλο, εγγεγραμμένος όμως σ’ ελληνικό πλαίσιο. Η ιστορία ενός Ρώσου εμιγκρέ, φυγά της Σοβιετικής Ένωσης, στη Λάρισα της δεκαετίας του 1920, και η προσπάθεια εγκλιματισμού του σ’ ένα ολότελα διαφορετικό περιβάλλον, σε μια κοσμοαντίληψη ξένη, μοιάζει σήμερα θέμα παράκαιρο, τουλάχιστον μέχρι τα σύννεφά της να σκοτεινιάσουν και πανανθρώπινοι προβληματισμοί να τεθούν. Παλιές και καινούριες αμαρτίες οδηγούν τον ήρωα και τους γύρω του στα όριά τους και βάζουν τον κόσμο τους στο κέντρο ενός χορού δημιουργίας και καταστροφής.
“Κάτω από τον Φοίβο”, ένας μεσήλικας Ρώσος αξιωματικός του τσαρικού στρατού, ηττημένος και πλέον άπατρις, παλεύει να υποτάξει την αληθινή φύση του, τη θρεμμένη από τις άγριες ανατολικο-ευρωπαϊκές στέπες, στον φωτεινό ήλιο και την θερμόαιμη ζωή της Μεσογείου. Μια πάλη που εντείνεται όσο το ανοίκειο παρόν πιέζει επιτακτικά και το ένοχο παρελθόν επιστρέφει. Οι φροϋδικές θεωρίες, που υποβόσκουν σε κάθε έργο του Καραγάτση, είναι και εδώ για να μας θυμίζουν πως όσο πιο μακριά εξορίζουμε ένα κομμάτι του ψυχισμού μας, τόσο πιο κοντά μας βρίσκεται και τόσο πιο μοιραία μάς απειλεί. Ο μικρόκοσμος της Λάρισας, τόπος των παιδικών χρόνων του συγγραφέα, γίνεται το σκηνικό ενός επικίνδυνου -τελικά- αγώνα ισορροπίας του ήρωα ανάμεσα σε δύο αντιφατικούς κόσμους, κατά βάση εσωτερικούς.
Ο Συνταγματάρχης Λιάπκιν, παρότι πρωτόλειο, περιέχει, έστω σε ισχνή ακόμη μορφή, όλα τα θετικά και αρνητικά στοιχεία της τέχνης του συγγραφέα του. Περιέχει, όμως, και θέματα και αναφορές σαφώς πρωτοποριακά για την εποχή του, όπως η ψύχραιμη προσέγγιση και συζήτηση της -φρέσκιας ακόμη- Οκτωβριανής Επανάστασης -ή και άλλα, επίκαιρα ακόμη και σήμερα και πάντοτε, όπως η καταλυτική πάνω μας δύναμη των ενστίκτων. Καταλήγει τελικά, με τη τελευταία αυτή έννοια, σ’ ένα ενδιαφέρον μπόλιασμα ενός ντοστογιεφσκικού “δαιμονισμένου” ή “μεγάλου αμαρτωλού” στην απαράλλαχτη πάντα ελληνική πραγματικότητα.
* Το μυθιστόρημα του Μ. Καραγάτση Ο συνταγματάρχης Λιάπκιν κυκλοφορείται από την Εστία.
