Παρότι η εικαστική καλλιτέχνιδα Leonora Carrington θεωρείται η «τελευταία των σουρεαλιστών», η ίδια δεν ενστερνίστηκε ποτέ τη φροϋδική σκέψη και τα σεξιστικά μοτίβα που παρήγαγε ο υπερρεαλισμός. Αντιθέτως, πρόσφερε όλη την ενέργειά της στην εξερεύνηση της γυναικείας φύσης, με ειλικρίνεια, περιπετειώδη διάθεση και απαράμιλλο θαυμασμό. Ο συμβολισμός και η αλχημεία ποτίζουν τα έργα της, μέσα στα οποία ξεφυτρώνουν χρωματιστά τοπία, εντυπωσιακά υβρίδια και επιβλητικές θεές. Η αέναη μεταμόρφωση αποτελεί ένα στοιχείο που δεν εντοπίζεται αποκλειστικά και μόνο στους πίνακές της. Το βιβλίο της ζωγράφου με τίτλο «το Ακουστικό Κέρας», που εκδίδεται το 1974, ενοποιεί όλες αυτές τις θεματικές που αγαπά σε μια συναρπαστική ιστορία αδελφότητας.
Η Leonora Carrington αποδεικνύει πως δεν χρειάζεται να περιορίσει κανείς τον εαυτό του σε αρχές και αξίες που υποβάλλονται από το οικογενειακό περιβάλλον, τους συντρόφους και, γενικότερα, την κοινωνία. Προωθεί, εναλλακτικά, την εμπιστοσύνη στον εαυτό και τη προσωπική διαίσθηση. Γεννημένη στην Αγγλία το 1917, αποβλήθηκε από δύο σχολεία καλογραιών, ενώ η καλλιτεχνική της τάση αγνοήθηκε από τους γονείς της. Αργότερα, η σχέση της με τον πασίγνωστο εκπρόσωπο του υπερρεαλισμού, Max Ernst, έδωσε ελπίδες για την ενδεχόμενη αντιμετώπισή της ως μούσα. Η Carrington ανταποκρίθηκε στις προσδοκίες ξεκαθαρίζοντας την θέση της: «Δεν είχα χρόνο να είμαι μούσα κανενός. Ήμουν απασχολημένη επαναστατώντας ενάντια στην οικογένειά μου και μαθαίνοντας πως να είμαι καλλιτέχνιδα.» Αυτόν τον στόχο εκπλήρωσε στο Μεξικό, στη χώρα όπου έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της, μέσα σε έναν κύκλο ομοϊδεατών καλλιτεχνών, στη χώρα όπου συμμετείχε ως ιδρυτικό μέλος στο κίνημα για την απελευθέρωση των γυναικών τη δεκαετία του ‘70.
Το Ακουστικό Κέρας
Μία ενενηνταδυάχρονη χορτοφάγος που λατρεύει τις γάτες της και «ακούει» στο όνομα Μάριαν Λέδερμπι (σχεδόν ακούει, καθώς είναι βαρήκοη), αναγκάζεται να αφήσει την οικία της, καθώς, εξαιτίας της ηλικίας της, είναι ανεπιθύμητη από την υπόλοιπη οικογένειά της. Το μόνο πρόβλημα που γεννάται, σύμφωνα με την κυρία Λέδερμπι, είναι ποιος στο καλό θα φροντίζει τις γάτες της. Μα η Καρμέλα φυσικά, η επιστήθια φίλη της Μάριαν, χάρη στην οποία μαθαίνει τα νέα πριν της ανακοινωθούν, καθώς λαμβάνει από εκείνη ένα εξωφρενικά χρήσιμο δώρο: το – καθόλου διακριτικό – ακουστικό κέρας. Το θαυματουργό αυτό πελώριο εξάρτημα θα την συνοδεύσει καθ’ όλη τη παραμονή της στο νέο της σπίτι, που δυστυχώς δεν έχει καμία σχέση με την Λαπωνία, το ονειρικό μέρος της γριάς. Είναι ένας οίκος ευγηρίας, στελεχωμένο από ένα περίεργο προσωπικό, το οποίο προσπαθεί με νύχια και με δόντια να περιορίσει την «τρέλα» των ακόμα πιο περίεργων γυναικών που διαμένουν στα αλλόκοτα οικήματα του μοναστηριού. Με αφορμή το έντονο ενδιαφέρον της Μάριαν για την απεικονιζόμενη καλόγρια στην ελαιογραφία της τραπεζαρίας, οι περιπέτειες των γυναικών καταλήγουν σε μια νέα εποχή των Παγετώνων που θα εγκαινιάσει την λυτρωτική απελευθέρωσή τους.
Ο ρεαλισμός πίσω από το σουρεαλισμό
Το διασκεδαστικό περιεχόμενο του βιβλίου παίρνει άλλη μορφή, όταν κανείς ψάξει λίγο βαθύτερα, πέρα από τα ξεκαρδιστικά συμβάντα που περιγράφονται. Όπως ακριβώς χόρευαν οι γυναίκες, ανέμελα, γύρω από την λίμνη των μελισσών, έτσι χορεύουν μπροστά στα μάτια μας η γηρατειά, η θρησκεία και η πατριαρχία, θεματικές που μπορούν να απομονωθούν, βέβαια δεν είναι δυνατόν να εξηγηθούν μεμονωμένα, δεδομένου ότι είναι αδιαμφισβήτητα αλληλένδετες.
Η Carrington επιλέγει ένα άτομο που σπάνια συναντά κανένας ως κεντρικό χαρακτήρα σε βιβλίο, μια υπερήλικη γυναίκα που έχει την ενέργεια εικοσάχρονης, αλλά την ωριμότητα της ηλικίας της, που εξασφαλίζει ανοσία στην υπεραναλυτική σκέψη και το αίσθημα ντροπής. Το πρώτο προφανές ρεαλιστικό σημείο είναι η μεταχείριση της ηλικιωμένης από την οικογένειά της: είναι πλέον ένα βάρος που πρέπει να αποκοπεί πλήρως από την ζωή τους. Η εγκατάλειψη, ωστόσο, δεν αποθαρρύνει την Μάριαν από το να πάρει τη ζωή στα χέρια της: κατά τη παραμονή της στο γηροκομείο, δένεται με τις υπόλοιπες πολυδιάστατες προσωπικότητες, διαμορφώνοντας μια γυναικεία συμμαχία που αντιστέκεται πανηγυρικά σε οποιαδήποτε αλλοπρόσαλλη άσκηση και πεποίθηση, που καταφτάνει ως προσταγή από το θρησκευόμενο ζευγάρι του ιδρύματος. Η αντίσταση είναι εξευγενισμένη, ευοδώνεται με επιχειρήματα και εποικοδομητικό διάλογο. Κι όμως, ο Δρ Γκάμπιτ και η σύζυγός του αδυνατούν να πιστέψουν, πως οι πιο πειθαρχημένες «μαθήτριές» τους θα διοργάνωναν μια απόπειρα δολοφονίας, αποκαλώντας τις μάρτυρες «θύματα μιας αρρωστημένης φαντασίας, ενός από τα πιο βαθιά ελαττώματα του ανθρώπινου είδους». Το παράδοξο στις θρησκευτικές αξίες εντοπίζεται και στη φράση «Γαλήνη!» που φώναζε μανιωδώς ο Δρ Γκάμπιτ. Όσο περισσότερο τη φώναζε τόσο ελαχιστοποιούταν η προσωπική του γαλήνη. Όλες οι ηρωίδες θα συμφωνούσαν σε ένα πράγμα: τη γαλήνη, όπως και την ευτυχία, μην επιχειρήσεις να τη συλλάβεις με τον οφθαλμό σου, μπορείς να την αγγίξεις μονάχα όταν δεν την παρατηρείς.
Τέλος, μια σπουδαία σκηνή που προβάλλει εμφανώς το φεμινιστικό στοιχείο του βιβλίου, είναι η στιγμή που η Μάριαν – και έπειτα οι υπόλοιπες ηλικιωμένες – συναντά στο κάτω κόσμο τρία πρόσωπα που της κλείνουν το μάτι: το πρόσωπο της ηγουμένης της Αγίας Βαρβάρας, της Βασίλισσας Μέλισσας και του εαυτού της. Η τρυφερή σχέση που ένιωθε με αυτές τις φιγούρες δεν είναι τυχαία: όλες αυτές οι γυναικείες οντότητες βρίσκονταν ήδη μέσα στις πρωταγωνίστριες. Το κλείσιμο του ματιού αναπαριστά την εμψύχωση, το «οκέι» από τον ίδιο τον εαυτό για μεταμόρφωση, δράση και εκδίπλωση των ικανοτήτων με το πιο αντικανονικό τρόπο, έτσι ώστε να προκύψει η απελευθέρωση από τα «πρέπει» της κοινωνίας.
Γιατί να διαβάσεις το Ακουστικό Κέρας;
Η γλυκύτητα που αφήνει το μυθιστόρημα είναι σαν τις καραμέλες με άρωμα βιολέτας που τρώνε παρέα η Καρμέλα και η Μάριαν. Το βιβλίο δεν ζητά από τον αναγνώστη την αποκωδικοποίηση κάποιου τρομερού μηνύματος. Κάθε άλλο, γιορτάζει τη θεραπευτική δράση της φαντασίας, του σατιρικού χιούμορ και της πίστης στον εαυτό, στοιχεία που εντοπίζονται μέσα μας εγγενώς αλλά φθείρονται με την ηλικία. Ίσως, παράλληλα, προειδοποιεί για τους πιθανούς κινδύνους υπερλογίκευσης των φαινομένων που μπορεί να οδηγήσουν στον εγκλωβισμό της ζωηρής ψυχής και, τελικά, τον αφανισμό της.
Κάθε σελίδα, στην οποία γίνεται αφήγηση των περιπετειών αυτών των δυναμικών ηρωίδων, είναι και μία ευχάριστη έκπληξη, ένα απολαυστικό διάλλειμα από το βεβαρημένο πρόγραμμα της καθημερινότητας. Ανάμεσα σε τόσα βιβλία με χαρακτήρες λουσμένους στην ανασφάλεια, την αμφιβολία και το εσωτερικευμένο/ εξωτερικευμένο μίσος, το Ακουστικό Κέρας κάνει την διαφορά, υπογραμμίζοντας την δύναμη της αυτοπεποίθησης, της διαπροσωπικής σύνδεσης και της αλληλοκατανόησης που δεν χωρά ηλικιακές και φυλετικές διακρίσεις.
Το βιβλίο είναι διαθέσιμο στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Αίολος.
ΠΗΓΕΣ
Dahl N. (2017, April 12). The Forgotten Surrealist Painter Who ‘Didn’t Have Time to Be Anyone’s Muse’. VICE. https://www.vice.com/en/article/surrealist-painter-leonora-carrington/
Tate. (2015, March 26). Leonora Carrington – Britain’s Lost Surrealist | TateShots. [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=lqXePrSE1R0
