Πλήθος επιγραφικών ευρημάτων αναδύονται διαρκώς από τον ελλαδικό χώρο, αποτέλεσμα των συστηματικών ανασκαφικών ερευνών που εμπλουτίζουν κάθε χρόνο το σώμα των ιστορικών μας γνώσεων. Ανάμεσά τους, οι αρχαιοελληνικές ερωτικές επιγραφές αποτέλεσαν αντικείμενο συστηματικής μελέτης ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, όταν ο F. Hiller von Gaertringen, εξετάζοντας τις πρώιμες επιγραφές της Θήρας, ανέδειξε το ιδιαίτερο λεξιλόγιο και τις συχνές αναφορές σε ιδιωτικές εκφράσεις επιθυμίας με ομοφυλοφιλικό πρόσημο. Σύντομα διαπιστώθηκε ότι ο συνδυασμός λέξεων και χαραγμάτων αποκάλυπτε πτυχές προσωπικών σχέσεων που δεν αποτυπώνονταν στον δημόσιο βίο, αλλά χαράσσονταν διακριτικά, προσφέροντας πολύτιμο υλικό για την κατανόηση των αρχαιοελληνικών ερωτικών επιγραφών ως φορέων κοινωνικών και συναισθηματικών κωδίκων της εποχής.
Αρχαιοελληνικές ερωτικές επιγραφές: η έκφραση του συναισθήματος και τα όρια μεταξύ ερωτικού και αισχρού λόγου
Στο ευρύ φάσμα των επιγραφικών μαρτυριών, οι αρχαιοελληνικές ερωτικές επιγραφές αποτελούν ένα ιδιαίτερο παράθυρο προς τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι της αρχαιότητας εξέφραζαν τα συναισθήματά τους, είτε με άμεσο είτε με υπαινικτικό τρόπο. Από τις επιτύμβιες στήλες έως τα αυθόρμητα χαράγματα σε τοίχους και αγγεία, η ανθρώπινη εμπειρία αποτυπώνεται με ποικίλες αποχρώσεις: πόνος, νοσταλγία, θαυμασμός, επιθυμία, αλλά και οργή ή περιφρόνηση. Η διάκριση ανάμεσα στο ερωτικό και το αισχρό δεν είναι πάντοτε ευδιάκριτη. Οι ερωτικές επιγραφές εκφράζουν τρυφερότητα και θαυμασμό για το κάλλος, ενώ οι αισχρές συχνά μεταφέρουν επιθετικότητα μέσα από σκληρό ή χυδαίο λεξιλόγιο αφορμώμενες από την ερωτική επιθυμία και το ένστικτο.
Το λεξιλόγιο του έρωτα και οι αποχρώσεις της προσωπικής έκφρασης
Οι επιγραφικές μελέτες που εξετάζουν το ερωτικό στοιχείο στον αρχαίο κόσμο έχουν αναδείξει ως θεμελιώδη άξονα του ερωτικού λεξιλογίου το επίθετο καλός, το οποίο λειτουργεί όχι μόνο ως δήλωση θαυμασμού για το κάλλος, αλλά και ως έμμεση, συχνά διακριτική, ερωτική εξομολόγηση. Η συστηματική έρευνα έχει επίσης καταδείξει μια αξιοσημείωτη δυσαναλογία: οι περισσότερες ερωτικές αναφορές αφορούν ομοερωτικές σχέσεις, ενώ οι ετεροφυλοφιλικές εμφανίζονται σε μικρότερο βαθμό, γεγονός που αντανακλά κοινωνικές δομές και πρότυπα της εποχής.
Η ομοερωτική διάθεση εκφράζεται μέσα από λέξεις όπως φιλῶ, δράμαι, ἔχω, ὡραῖος, οι οποίες αποτυπώνουν όχι μόνο την επιθυμία, αλλά και την τρυφερότητα ή τον θαυμασμό προς τον αποδέκτη της επιγραφής. Παράλληλα, συναντούμε χαράγματα που ζητούν ένα φιλί, που εκφράζουν απογοήτευση για έναν ανεκπλήρωτο έρωτα ή θλίψη για την απώλεια του αγαπημένου προσώπου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι επιγραφές επάνω σε αγγεία, όπου σύντομες φράσεις λειτουργούν ως «υπότιτλοι» των παραστάσεων, μεταφέροντας με λιτό αλλά άμεσο τρόπο την ένταση και το συναίσθημα της στιγμής.
Οι ετεροφυφιλικές και οι ομοφυλοφιλικές ερωτικές επιγραφές
Οι ερωτικές επιγραφές, είτε ετεροφυλοφιλικές είτε ομοφυλοφιλικές, αποτυπώνουν με εντυπωσιακή αμεσότητα τον τρόπο με τον οποίο η αρχαία κοινωνία αντιλαμβανόταν τις σχέσεις, τις επιθυμίες και τις ηθικές της νόρμες. Στις ετεροφυλοφιλικές επιγραφές, όπου η χρήση του επιθέτου «ὡραία» εμφανίζεται σπανιότερα, η γλώσσα συχνά αντανακλά μια πιο καθημερινή και άμεση έκφραση, άλλοτε τρυφερή και άλλοτε ωμή, ιδίως όταν αφορά εταιρικές σχέσεις ή την κοινωνική αποδοκιμασία ανδρών με έντονη αδυναμία προς το γυναικείο φύλο.
Αντίθετα, οι πολυαριθμότερες ομοφυλοφιλικές επιγραφές, ιδιαίτερα εκείνες που χρονολογούνται στον 4ο και 5ο αιώνα, φέρουν στοιχεία παιδευσιακού χαρακτήρα, καθώς αναδεικνύουν τη στενή, εξαρτητική σχέση ανάμεσα στον ενήλικο και τον έφηβο, μια σχέση που στόχευε περισσότερο στη διαμόρφωση μιας ισόβιας φιλίας παρά στην επίτευξη σαρκικής ένωσης. Η σύνδεση αυτών των επιγραφών με την εκπαιδευτική και στρατιωτική αγωγή υπογραμμίζει τον ρόλο τους ως μαρτυριών ενός κόσμου όπου ο έρωτας, η παιδεία, η έννοια της φιλιάς και της κοινωνικής συνοχής συνυπήρχαν ως αλληλένδετες όψεις της ίδιας πολιτισμικής πραγματικότητας.
Οι χαράκτες των αρχαιοελληνικών ερωτικών επιγραφών
Το ζήτημα του ποιοι χάραξαν τις επιγραφές και ποια ήταν η κοινωνική τους προέλευση έχει απασχολήσει εκτενώς την επιστημονική έρευνα. Η επικρατούσα άποψη υποστηρίζει ότι τα χαράγματα προέρχονται κυρίως από άτομα των κατώτερων ή λιγότερο μορφωμένων κοινωνικών στρωμάτων, τα οποία παρήγαν αυτό το είδος «λαϊκής» γραπτής έκφρασης, σε αντίθεση με τις επίσημες επιγραφές που συνδέονται με ανώτερες κοινωνικές τάξεις και υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο. Ωστόσο, αν και η γραφή και η γραμματειακή παιδεία αποτελούσαν προνόμιο των ανώτερων στρωμάτων, αυτό δεν αναιρεί ότι η γνώση της γραφής ήταν διαδεδομένη σε ευρύτερα κοινωνικά περιβάλλοντα· τα χαράγματα, μάλιστα, ενισχύουν αυτή την εικόνα.
Στοιχεία για την κοινωνική ταυτότητα των χαρακτών αντλούνται συχνά από τους ίδιους τους φορείς των χαραγμάτων, αλλά και από το είδος του κειμένου, τον βαθμό λογοτεχνικότητας και την έμμετρη ή μη μορφή τους. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται και τα χαράγματα σε αγγεία που πιθανότατα χρησιμοποιήθηκαν σε συμπόσια —σκύφοι, κύλικες, αμφορείς ή λεκανίδες— τα οποία, σύμφωνα με τη μελέτη τους, χρονολογούνται έως το τέλος του 5ου αιώνα π.Χ. και αποδίδονται σε ένα μορφωμένο και καλλιεργημένο κοινωνικό στρώμα, δηλαδή σε εκείνους που συμμετείχαν στα συμπόσια. Παράλληλα, πολλά χαράγματα εντοπίζονται σε επιγραφές που προέρχονται από άτομα εγκατεστημένα σε φρούρια, στρατόπεδα ή ιερούς χώρους· η θέση εύρεσης συχνά αποκαλύπτει και την κοινωνική ή επαγγελματική τους ιδιότητα.
Η κατηγοριοποίηση των χαρακτών των αρχαιοελληνικών ερωτικών επιγραφών δεν μπορεί να γίνει χωρίς προσοχή, καθώς κάθε προσπάθεια απλοποίησης —όπως η άποψη ότι οι εγκωμιαστικές επιγραφές ανήκουν στα ανώτερα στρώματα και οι αισχρολογικές στα κατώτερα— δεν ανταποκρίνεται στην πολυπλοκότητα και την ποικιλία των διαθέσιμων μαρτυριών.
Η πολυμορφία του ερωτικού λόγου στον αρχαίο ελληνικό κόσμο
Οι αρχαιοελληνικές ερωτικές επιγραφές, παρά τον αποσπασματικό και συχνά περιορισμένο χαρακτήρα τους, αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια για την κατανόηση των ηθών, των κοινωνικών τάσεων και των αντιλήψεων που διαμορφώθηκαν σε κάθε περιοχή και εποχή. Συμπληρώνουν τις πληροφορίες που αντλούμε από τις φιλολογικές πηγές , από την κωμωδία του 5ου αιώνα π.Χ. έως τα φιλοσοφικά κείμενα του Πλάτωνα και τα ρητορικά έργα του 4ου αιώνα, και φωτίζουν πτυχές της καθημερινότητας που συχνά διαφεύγουν των μεγάλων λογοτεχνικών αφηγήσεων. Ωστόσο, η πλειονότητα των δεδομένων προέρχεται από την Αθήνα της κλασικής περιόδου, γεγονός που καθιστά αναγκαία την προσεκτική μεταφορά συμπερασμάτων σε άλλες περιοχές του ελληνικού κόσμου, όπου οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες διέφεραν σημαντικά.
Πηγές άρθρου
Δρελιώση-Ηρακλείδου, Α., & Λίτινας, Ν. (2009). Ροδιακό όστρακο με ερωτικό επίγραμμα. EULIMENE, 135-155.
Θέμος, Α. (2014). Απόρρητοι επιγραφαί: αρχαίες ελληνικές ερωτικές επιγραφές (Doctoral dissertation, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ). Σχολή Φιλοσοφική. Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας. Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης).
Langdon, M. K. (2016). Additions to the Corpus of Greek Erotic Inscriptions. ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΟΝ, 5, 83-104.
Matthaiou, A., & Papadopoulos, G. (2003). Επιγραφές Ικαρίας.
Πίκουλας, Γ. Α. (2006). Αφανείς ήρωες του καθημερινού βίου στην αρχαιότητα.
Wang, Y. Y. (2024). Erotic Art in World History. The Cambridge World History of Sexualities: Volume 1, General Overviews.
