Κατά τη διάρκεια της Ελλάδα στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η διεθνή κοινή γνώμη παρακολουθούσε με ασυνήθιστη ένταση κάθε εξέλιξη που αφορούσε τη χώρα μας. Όπως σημείωναν ακόμη και σύγχρονοι παρατηρητές, καμία άλλη μικρή δύναμη δεν απασχόλησε τόσο επίμονα τον διεθνή Τύπο, ο οποίος γέμιζε τις πρώτες του σελίδες με αναλύσεις, επικρίσεις και δραματικούς τίτλους για την ελληνική πολιτική κρίση και τον Εθνικό Διχασμό. Η Ελλάδα στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο μετατράπηκε έτσι σε ένα από τα πιο φορτισμένα θέματα της διεθνούς ενημέρωσης, με την εικόνα της χώρας να διαμορφώνεται μέσα από ένα μείγμα προπαγάνδας, λογοκρισίας και έντονου ενδιαφέροντος για τον ρόλο της στα Βαλκάνια.
Η διεθνής δημοσιογραφία & η εικόνα της Ελλάδας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο
Η Ελλάδα στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο εξελισσόταν σε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα της εποχής, ο διεθνής Τύπος ανέλαβε ρόλο πολύ μεγαλύτερο από την απλή καταγραφή των γεγονότων. Εφημερίδες, πρακτορεία ειδήσεων και οργανισμοί προπαγάνδας σε διάφορες χώρες επιχείρησαν να διαμορφώσουν την εικόνα της Ελλάδας σύμφωνα με τις δικές τους πολιτικές επιδιώξεις, άλλοτε παρουσιάζοντας τη χώρα ως κρίσιμο σύμμαχο και άλλοτε ως απρόβλεπτο παράγοντα αστάθειας στα Βαλκάνια. Η ένταση του Εθνικού Διχασμού, οι παρεμβάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων και οι δραματικές εξελίξεις στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα τροφοδότησαν καθημερινά τα πρωτοσέλιδα, μετατρέποντας την ελληνική κρίση σε διεθνές θέαμα και σε πεδίο ανταγωνιστικών αφηγήσεων.
Η διεθνής προπαγάνδα για την συμμετοχή της Ελλάδας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο
Ο διεθνής Τύπος εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς διαμόρφωσης της κοινής γνώμης για τη θέση της Ελλάδας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, μεταφέροντας εικόνες και αφηγήσεις που συχνά υπερέβαιναν την πραγματικότητα. Στη Βρετανία, όπου η προπαγάνδα είχε ήδη θεσμοθετηθεί μέσω οργανισμών όπως το War Propaganda Bureau και αργότερα το Ministry of Information, εφημερίδες όπως το Daily Telegraph υιοθέτησαν δραματικούς τόνους για να περιγράψουν την ελληνική κρίση.
Η Daily Telegraph παρομοίαζε τα γεγονότα των Νοεμβριανών με «την ημέρα του Αγίου Βαρθολομαίου», ενισχύοντας την εικόνα μιας χώρας βυθισμένης στο χάος και στην προδοσία. Καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτής της αφήγησης είχε και το Reuters, το οποίο, ως το σημαντικότερο βρετανικό πρακτορείο ειδήσεων, διοχέτευε καθημερινά ανταποκρίσεις για την Ελλάδα σε εφημερίδες όλου του κόσμου. Οι ανταποκριτές του στη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα μετέφεραν συχνά πληροφορίες που προέρχονταν από στρατιωτικές ή διπλωματικές πηγές της Αντάντ, συμβάλλοντας στη διάδοση της εικόνας μιας Ελλάδας «διχασμένης» και «αναξιόπιστης». Παράλληλα, το Reuters λειτουργούσε ως πολλαπλασιαστής της βρετανικής προπαγάνδας, καθώς τα τηλεγραφήματά του αναδημοσιεύονταν αυτούσια σε ευρωπαϊκά και αμερικανικά φύλλα, ενισχύοντας την ενιαία γραμμή υπέρ του Βενιζέλου και κατά του βασιλιά Κωνσταντίνου.
Αντίστοιχα, ο γαλλικός Τύπος, επηρεασμένος από κρατικούς μηχανισμούς λογοκρισίας και προπαγάνδας όπως η Maison de la Presse, παρουσίαζε τη δεύτερη παραίτηση του Βενιζέλου στις 5 Οκτωβρίου 1915 ως «πραξικόπημα του βασιλιά», ενώ μετά τα επεισόδια των Νοεμβριανών μιλούσε για «ενέδρα στην Αθήνα» και ζητούσε «παραδειγματική τιμωρία» της Ελλάδας. Στο Βερολίνο, ο γερμανικός Τύπος αξιοποιούσε την πολιτική κρίση για να προβάλλει τον βασιλιά Κωνσταντίνο ως εγγυητή της ουδετερότητας και της «ορθολογικής στάσης» απέναντι στον πόλεμο, παρουσιάζοντας την Ελλάδα ως φυσικό σύμμαχο των Κεντρικών Δυνάμεων.
Τα γεγονότα που εκτόξευσαν το διεθνές ενδιαφέρον
Το διεθνές ενδιαφέρον για την Ελλάδα κορυφώθηκε μέσα από μια σειρά γεγονότων που ανέδειξαν τη χώρα σε κομβικό σημείο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Πρώτο και καθοριστικό ήταν το Μακεδονικό Μέτωπο, το οποίο διαμορφώθηκε μετά την απόβαση των συμμαχικών δυνάμεων στη Θεσσαλονίκη τον Οκτώβριο του 1915. Η πόλη μετατράπηκε σε στρατηγικό κέντρο επιχειρήσεων, φιλοξενώντας βρετανικά, γαλλικά, σερβικά και ρωσικά στρατεύματα, ενώ η παρουσία τους συνοδεύτηκε από έντονη προπαγανδιστική δραστηριότητα και εκτεταμένη διεθνή δημοσιότητα. Η Θεσσαλονίκη έγινε «η πιο φωτογραφημένη πόλη της εποχής», με ξένους ανταποκριτές, στρατιωτικούς και διπλωμάτες να μεταφέρουν εικόνες και αφηγήσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Στο εσωτερικό, η διπλή παραίτηση του Ελευθερίου Βενιζέλου —τον Μάρτιο και ξανά στις 5 Οκτωβρίου 1915— αποτέλεσε σημείο καμπής. Ο διεθνής Τύπος, ιδίως ο γαλλικός, χαρακτήρισε τη δεύτερη παραίτηση ως «πραξικόπημα του βασιλιά», παρουσιάζοντας τον Κωνσταντίνο ως γερμανόφιλο μονάρχη που υπονόμευε τη συμμαχική υπόθεση. Η κρίση κορυφώθηκε με τα Νοεμβριανά του 1916, όταν ελληνικές δυνάμεις, κατόπιν βασιλικής εντολής, συγκρούστηκαν με γαλλικά αποσπάσματα στην Αθήνα. Η κατάσταση οδήγησε τελικά στην ανατροπή του βασιλιά Κωνσταντίνου. Στις 12 Ιουνίου 1917, ο ύπατος αρμοστής των Συμμάχων, Σαρλ-Σελεστέν Ζοννάρ, απαίτησε την απομάκρυνσή του, γεγονός που χαιρετίστηκε από τον διεθνή Τύπο ως «κάθαρση» της ελληνικής πολιτικής κρίσης.
Καθ’ όλη τη διάρκεια λειτουργίας της Προσωρινής Κυβέρνησης Θεσσαλονίκης, ο διεθνής Τύπος παρακολουθούσε με ιδιαίτερη προσοχή τις ενέργειες του Ελευθερίου Βενιζέλου και των στενών συνεργατών του. Σε εβδομαδιαία βάση δημοσιεύονταν αναλυτικές αναφορές για τις πολιτικές πρωτοβουλίες της κυβέρνησης, τις στρατιωτικές της κατευθύνσεις και τις διπλωματικές επαφές που διατηρούσε με τις συμμαχικές δυνάμεις. Οι ξένοι ανταποκριτές εγκατεστημένοι στη Θεσσαλονίκη μετέφεραν συστηματικά τις θέσεις του Βενιζέλου, παρουσιάζοντάς τον ως τον κύριο εκφραστή της φιλοσυμμαχικής πολιτικής της Ελλάδας και ως τον παράγοντα που μπορούσε να αποκαταστήσει τη σταθερότητα και την αξιοπιστία της χώρας στο διεθνές περιβάλλον. Με αυτόν τον τρόπο, η δράση της Κυβέρνησης Θεσσαλονίκης κατέστη αντικείμενο συνεχούς διεθνούς δημοσιότητας, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση μιας εικόνας ενεργού και αποφασιστικής ελληνικής παρουσίας στο πλευρό της Αντάντ.
Με την επιστροφή του Βενιζέλου στην Αθήνα και την ανάληψη της διακυβέρνησης, η Ελλάδα εισήλθε επίσημα στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ στα τέλη Ιουνίου 1917, γεγονός που άλλαξε ριζικά τη θέση της χώρας στο διεθνές σκηνικό και ενίσχυσε το ενδιαφέρον των ξένων μέσων ενημέρωσης για τις εξελίξεις στον ελληνικό χώρο.
Η ελληνική προσπάθεια επιρροής του διεθνούς Τύπου
Η προσπάθεια της Ελλάδα στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο να επηρεάσει τον διεθνή Τύπο υπήρξε συστηματική, αν και συχνά αποσπασματική, αντανακλώντας τις εσωτερικές πολιτικές αντιθέσεις και τις πιέσεις των Μεγάλων Δυνάμεων. Οι πρώτες οργανωμένες απόπειρες ελληνικής προπαγάνδας εμφανίστηκαν ήδη από το 1914, όταν στη Légation de Grèce στο Παρίσι συγκροτήθηκε η Επιτροπή Τύπου με τη συμμετοχή των Ρωμάνος, Πολίτη και Βλάστου. Η επιτροπή αυτή διαχειριζόταν σημαντικά κονδύλια —όπως τα 36.000 φράγκα του 1915— με στόχο την ενίσχυση εφημερίδων που προέβαλλαν φιλελληνικές θέσεις και τη διοχέτευση ευνοϊκών ειδήσεων προς τον γαλλικό και βρετανικό Τύπο. Παράλληλα, οι ελληνικές διπλωματικές αποστολές σε Παρίσι και Λονδίνο παρενέβαιναν συστηματικά σε εφημερίδες όπως Le Temps, Journal des Débats, Daily Chronicle και Morning Post, είτε αποστέλλοντας διορθωτικές ανακοινώσεις είτε ζητώντας την αποσιώπηση δημοσιευμάτων που θεωρούνταν επιζήμια για τα ελληνικά συμφέροντα. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο Έλληνας πρέσβης στο Παρίσι, Άθως Ρωμάνος, διατηρούσε άμεση επικοινωνία με τους διευθυντές μεγάλων εφημερίδων, εξασφαλίζοντας τη δημοσίευση τηλεγραφημάτων που προέρχονταν απευθείας από την Αθήνα ή τη Θεσσαλονίκη.
Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε και η ελληνική διασπορά, ιδίως στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εκεί, η ομογένεια ανέπτυξε έντονη δημοσιογραφική δραστηριότητα μέσω εφημερίδων όπως ο Atlantis και αργότερα ο National Herald, οι οποίες λειτουργούσαν ως άτυπα κέντρα φιλελληνικής προπαγάνδας. Η δράση αυτή υπήρξε καθοριστική για την ενίσχυση της διεθνούς εικόνας της Ελλάδα στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς η ομογένεια λειτούργησε ως δίαυλος επικοινωνίας με αμερικανικά μέσα ενημέρωσης, προωθώντας φιλοβενιζελικές θέσεις και αντικρούοντας τη γερμανόφιλη προπαγάνδα που κυκλοφορούσε σε τμήματα του αμερικανικού Τύπου.
Επίλογος: Η Ελλάδα στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως διεθνές επικοινωνιακό πεδίο
Η μελέτη της Ελλάδα στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο αποκαλύπτει ότι η χώρα δεν υπήρξε απλώς ένα περιφερειακό μέτωπο, αλλά ένα από τα πιο έντονα παρακολουθούμενα πολιτικά και στρατηγικά ζητήματα της εποχής. Η εικόνα της Ελλάδας διαμορφώθηκε μέσα από ένα πολύπλοκο πλέγμα διεθνούς προπαγάνδας. η Ελλάδα στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο αποτέλεσε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η διεθνής ενημέρωση μπορεί να επηρεάσει την πολιτική πραγματικότητα μιας χώρας. Η κατανόηση αυτής της περιόδου δεν φωτίζει μόνο το παρελθόν, αλλά και τους μηχανισμούς με τους οποίους η διεθνής κοινή γνώμη συνεχίζει μέχρι σήμερα να διαμορφώνει την πορεία μικρών και μεγάλων κρατών.
Πηγές Άρθρου
Alice Goldfarb Marquis. 1978. Propaganda in Britain and Germany during the First World War. Journal of Contemporary History, Vol. 13, No. 3. pp. 467-498.
Apostolopoulos, I. (2025). British And German Propaganda in Greece during the Great War: Images and Rhetoric.
Hassiotis, L. (2015). Macedonia in the Great War (1914-1918). Macedonian Studies Journal, 2(1).
Kitroeff, A. (2015). The Transformation of the Greek American Press: The National Herald 1915-1939. Études helléniques/Hellenic Studies, 23(2), 125-138.
Konstantinidou, C. (2008). The spectacle of suffering and death: the photographic representation of war in Greek newspapers. Visual Communication, 7(2), 143-169.
Lemonidou, E. (2006). Entre information et propagande: la Grèce dans la presse britannique et française pendant la Première Guerre mondiale. Revue LISA/LISA e-journal. Littératures, Histoire des Idées, Images, Sociétés du Monde Anglophone–Literature, History of Ideas, Images and Societies of the English-speaking World, 4(3), 17-28.
Lemonidou, E. (2013). La Grèce à la Une pendant la Grande Guerre. Cahiers balkaniques, (41), 179-198.
Stefani, Ch. (2020). British and French press on Salonica during the First World War. The Balkan News – Revue Franco-macédonienne: Sides of Greek and European political life. MA. D. Aristotle University of Thessaloniki
