Ο έμψυχος νόμος στο Βυζάντιο ήταν η αντίληψη ότι ο Βυζαντινός αυτοκράτορας ήταν απόλυτος μονάρχης και νομοθέτης του Βυζαντινού κράτους. Ο αυτοκράτορας όφειλε να κυβερνά σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, με ανιδιοτέλεια και υπακοή στους νόμους. Ο βασιλιάς δεν ήταν υπεράνω των νόμων παρόλο που τους διαμόρφωνε ο ίδιος. Παρά την μεγάλη εξουσία και δύναμη του δεν μπορούσε να παρακούσει τους θεσπισμένους νόμους. Υπήρξαν όμως περιπτώσεις Βυζαντινών αυτοκρατόρων που τροποποίησαν και διαμόρφωσαν τους νόμους σύμφωνα με το προσωπικό τους συμφέρον.
Ιουστινιανός Α΄
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Ιουστινιανού Α΄. Ο Ιουστινιανός ήθελε να παντρευτεί τη Θεοδώρα που ήταν ηθοποιός. Υπήρχε όμως ένα μεγάλο εμπόδιο. Σύμφωνα με το ρωμαϊκό δίκαιο, οι ηθοποιοί θεωρούνταν infames και αποκλείονταν από νόμιμο γάμο με μέλη της συγκλητικής τάξης. Με διάταξη του Codex Iustinianus (5.4.23) το 529 μ.Χ., επιτράπηκε σε γυναίκες που εγκατέλειπαν το επάγγελμά τους να συνάπτουν νόμιμο γάμο.
Το μέτρο αυτό διευκόλυνε άμεσα τον γάμο του αυτοκράτορα με τη Θεοδώρα, γεγονός που σχολιάζεται επικριτικά από τον Προκόπιο στην Απόκρυφη Ιστορία (9.51): «Τότε λοιπόν άρχισε να προχωρά στη σύναψη γάμου με τη Θεοδώρα. Επειδή όμως ήταν αδύνατο για έναν άνδρα που είχε φτάσει στο αξίωμα της συγκλήτου να συζήσει με γυναίκα εταίρα —πράγμα που απαγορευόταν από τους αρχαιότατους νόμους— ανάγκασε τον βασιλιά να καταργήσει αυτούς τους νόμους με άλλον νόμο. Και έτσι από τότε συζούσε με τη Θεοδώρα ως νόμιμη σύζυγό του, και για όλους τους άλλους έκανε νόμιμη τη σύναψη γάμου με εταίρες. Και αμέσως άρχισε να ασκεί τυραννική εξουσία, καλύπτοντας τη βία των πράξεων του με το πρόσχημα της αυτοκρατορικής τιμής». Η νομοθετική παρέμβαση παρουσιάζεται ως ηθική «διόρθωση», υποδηλώνοντας τον τρόπο με τον οποίο η αυτοκρατορική εξουσία μπορούσε να επαναπροσδιορίσει κοινωνικούς αποκλεισμούς.
Λέων ΣΤ΄ ο Σοφός
Η σύγκρουση νόμου και προσωπικού συμφέροντος ήταν ακόμα πιο έντονη στην περίπτωση του Λέοντος ΣΤ΄. Ο τέταρτος γάμος του αυτοκράτορα παραβίαζε ρητά τους εκκλησιαστικούς κανόνες. Σύμφωνα με τη Νεαρά 89 το 906 μ.Χ., η τετραγαμία δεν νομιμοποιείται γενικά, αλλά επιτρέπεται κατ’ εξαίρεση για τη σωτηρία της βασιλείας.
Η αλλαγή αυτή στον νόμο προκάλεσε τη σφοδρή αντίδραση του πατριάρχη Νικολάου Μυστικού, ο οποίος εξαπέλυσε μύδρους εναντίον του αυτοκράτορα: «Δεν είναι νόμος η επιθυμία του βασιλέα, ούτε η ανάγκη της αυτοκρατορίας καταλύει τους θείους κανόνες».
Ο Λέων παρά τους πολλούς γάμους του, δεν κατόρθωσε να αποκτήσει διάδοχο κάτι που θεωρήθηκε μεγάλο σκάνδαλο εκείνη την εποχή. Πρώτη του σύζυγος ήταν η Θεοφανώ Μαρτινιακή την οποία ανάγκασε ο πατέρας του να παντρευτεί με το ζόρι για πολιτικούς λόγους, ενώ ο ίδιος τη μισούσε. Με τη Θεοφανώ απέκτησε μια κόρη την Ευδοκία η οποία πέθανε. Η Θεοφανώ μετά τον θάνατο της κόρης τους αποσύρθηκε σε μοναστήρι και πέθανε τον επόμενο χρόνο. Ο Λέων προχώρησε στη συνέχεια σε δεύτερο γάμο με την αγαπημένη του Ζωή Ζαούτζαινα, κόρη του συμβούλου του Στυλιανού Ζαούτση, αλλά πέθανε και αυτή χωρίς να αποκτήσουν τον διάδοχο. Ο Λέων προχώρησε σε τρίτο γάμο με την Ευδοκία Βαϊανή, η οποία πέθανε πάνω στη γέννα, ενώ ο νεογέννητος γιος τους έζησε μόνο λίγες μέρες. Ο τέταρτος γάμος θεωρούνταν αμάρτημα για τη χριστιανική θρησκεία. Γι’ αυτό το λόγο ο πατριάρχης Νικόλαος ο Μυστικός αρνήθηκε να αναγνωρίσει τον γάμο. Ο Λέων αποφάσισε να προχωρήσει σε τέταρτο γάμο με την ερωμένη του Ζωή Καρβωνοψίνα όταν απέκτησε γιο, τον μελλοντικό διάδοχο του Κωνσταντίνο, αλλά ήρθε σε σύγκρουση με τον πατριάρχη. Ο Λέων έλυσε το πρόβλημα αντικαθιστώντας τον με έναν νέο πατριάρχη, τον Ευθύμιο Α΄ ο οποίος τον αναγνώρισε. Έτσι ο Κωνσταντίνος Ζ΄ ο Πορφυρογέννητος αναγνωρίστηκε ως νόμιμος διάδοχος του θρόνου.
Κωνσταντίνος Ε΄
Κατά τον 8ο αιώνα, η νομοθεσία χρησιμοποιήθηκε ως μέσο ιδεολογικής επιβολής. Ο Κωνσταντίνος Ε’ (γνωστός και ως Κοπρώνυμος) ήταν εικονομάχος και μέσω των αποφάσεων της Συνόδου της Ιερείας (754), ποινικοποίησε την προσκύνηση των εικόνων, χαρακτηρίζοντας τους εικονόφιλους «ἀλλοτρίους τῆς πολιτείας» και ότι «όποιος κατασκευάζει ή προσκυνά εικόνα, ας είναι ανάθεμα και ξένος προς την πολιτεία». Όπως καταγράφει ο Θεοφάνης ο Ομολογητής στη Χρονογραφία του, η πολιτική αυτή συνοδεύτηκε από δημεύσεις μοναστηριακών περιουσιών, ενισχύοντας τόσο το κράτος όσο και την αυτοκρατορική εξουσία. Στη Χρονογραφία Θεοφάνη, AM 6266: «Και έπειτα ο βασιλιάς Κωνσταντίνος επιτέθηκε στα μοναστήρια: πολλά τα κατέλαβε, από πολλά έδιωξε τους μοναχούς, τα κτήματά τους τα πρόσθεσε στο δημόσιο, ενώ άλλους μοναχούς τους εξόρισε, άλλους μαστίγωσε και βασάνισε, και άλλους σκότωσε». Παρόμοια πρακτική συναντάται και αργότερα, επί Αλεξίου Α΄ Κομνηνού, όταν η κατάσχεση εκκλησιαστικών θησαυρών νομιμοποιήθηκε ως αναγκαίο μέτρο για τη σωτηρία της αυτοκρατορίας. Η Άννα Κομνηνή φροντίζει να παρουσιάσει την πράξη του πατέρα της όχι ως ιεροσυλία αλλά ως υπεύθυνη πολιτική επιλογή.
Ανδρόνικος Α΄
Ο Νικήτας Χωνιάτης κατηγορεί τον Ανδρόνικο Α΄ για αυθαιρεσία. Συγκεκριμένα καταγγέλλει την πλήρη ταύτιση νόμου και προσωπικής βούλησης, τονίζοντας την τυραννική εκτροπή της αρχής του έμψυχου νόμου. Συγκεκριμένα στη Χρονική Διήγηση αναφέρει: «Δεν λογάριαζε τους νόμους ούτε τιμούσε τα πατροπαράδοτα. Ό,τι του φαινόταν σωστό, αυτό και νομοθετούσε, κλείνοντας το δίκαιο μέσα στη δική του γνώμη. Πολλά τα έκανε χωρίς δίκη, πολλά τα αποφάσιζε παρά τον νόμο, και διοικούσε την πόλη σαν να ήταν το ίδιο του το σπίτι.»
Πηγές:
«Βυζαντινόν Χρονικόν» Ανακτήθηκε από: www.byzantium.gr (Τελευταία πρόσβαση στις 19/1/2026)
Δάλλη, Π. (n.d.). Η εξέλιξη της νομοθετικής δραστηριότητας στο Βυζάντιο. Ανακτήθηκε από: www.mnimesellinismou.com (Τελευταία πρόσβαση στις 19/1/2026)
