«Επί ξύλου Κρεμάμενος»
Μεγάλη Πέμπτη, Μαύρη Πέμπτη, ο Θεάνθρωπος, ο Σωτήρας του Κόσμου κρεμάται επί ξύλου σαν κοινός εγκληματίας δίπλα σε δύο ληστές. Ο Σταυρός Του, η τιμωρία Του που ήρθε να σώσει τους ανθρώπους, ένα βαρύ ξύλο για να συμβολίσει την άκρα ταπείνωση και τον έσχατο εξευτελισμό. Από τα δεξιά του (όπως ο Ίδιος είναι) η Μεγάλη Μητέρα όλων των ανθρώπων, η Παναγιά, και από τα αριστερά του ο Άγιος ο Ιωάννης ο Θεολόγος ή Ευαγγελιστής Ιωάννης, ο εκλεκτός μαθητής του Χριστού. Επί ξύλου κρεμάμενος η ανθρωπότητα θρηνεί τον Δημιουργό της, τον Μεσσία της, τον Σωτήρας της.
Πριν από την ατιμωτική σταύρωση του Κυρίου είχε προηγηθεί η τελετή του νιπτήρος, ο μυστικός δείπνος, η προδοσία μετά του φιλιού, η σύλληψη, η ανάκριση-δίκη και τα άγια βασανιστήρια. Καθισμένοι για να εορτάσουν ήσυχα και ήρεμα το Πάσχα, σε έναν δείπνο με άκρα μυστικότητα, όχι ως προς το εχέμυθο, αλλά ως προς το διακριτικό και απλό χωρίς τυμπανοκρουσίες, ο Χριστός κοινώνησε για πρώτη φορά την ανθρωπότητα και δημιούργησε με αυτόν τον τρόπο την πρώτη χριστιανική κοινότητα. Τα θεία λόγια ανεξίτηλα: «Λάβετε φάγετε τοῦτό μου ἐστι τὸ σῶμά, τὸ ὑπὲρ ὑμῶν κλώμενον, εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν. πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες· τοῦτό ἐστι τὸ αἷμά μου τὸ τῆς καινῆς διαθήκης τὸ ὑπὲρ ὑμῶν καὶ πολλῶν ἐκχυνόμενον.». Στη διάρκεια του επίμαχου δείπνου ο Χριστός, διδάσκοντας την ταπείνωση και την αγαθότητα, έπλενε τα πόδια των μαθητών του, ένα εβραϊκό συνήθειο καθαριότητας που μεταπήδησε και στη χριστιανική παράδοση. Χαρακτηριστική και η παρακάτω περικοπή: «Ὅτε οἱ ἔνδοξοι Μαθηταί, ἐν τῷ νιπτῆρι τοῦ Δείπνου ἐφωτίζοντο […] ». Μετά ακολούθησε ο δύσκολος δρόμος για όλους. Ο Ιούδας ο Ισκαριώτης με ένα φιλί πρόδωσε τον Μέγα Δάσκαλο και τον παρέδωσε στους αρχιερείς και φαρισαίους. Η δίκη προσχηματική, θύμιζε τη δίκη του φιλοσόφου Σωκράτη, ο Χριστός, το θύμα μίας ολόκληρης γενεάς σύρεται από τον Άννα στον Καϊάφα, ο Πιλάτος, σε μία στιγμή να απεμπλακεί, περιορίζεται στο να πλένει τα χέρια του ως ένα δείγμα αποστασιοποίησης επιρρίπτοντας τις ευθύνες αλλού.
Μετά έρχεται η άκρα ταπείνωση και ο εξευτελισμός. Ο Ιησούς, ο Σωτήρας του κόσμου, λοιδορείται και τον αντιμετωπίζουν ως εγκληματία. Τον ντύνουν με ψεύτικη πορφύρα, Του φορούν αγκάθινο στεφάνι και Τον βασανίζουν άγρια, διότι τόλμησε να πει ότι είναι ο Βασιλέας των Ουρανών. Και το έσχατο όλων, Τον ανεβάζουν στον Σταυρό της τιμωρίας και Του καρφώνουν όλα τα καρφιά της ανθρωπότητας. Πάνω από το θείο πρόσωπο μία ταμπέλα γραμμένη σε τρεις διαφορετικές γλώσσες, ελληνικά, λατινικά και εβραϊκά, ΙΝΒΙ= Ιησούς Ναζωραίος Βασιλεύς Ιουδαίων. Το απεγνωσμένο «τετέλεσται» παραδίδει το πνεύμα πίσω στον Πατέρα και σβήνει η ψυχή Του οδηγούμενη στον Άδη. Ένας στρατιώτης, τότε, με την λόγχη του Τον εμβολίζει και από την τομή εξέρχεται νερό και αίμα, ο Κύριος είναι πια νεκρός. Η πλάση αντιδρά με τον πιο έντονο τρόπο, σεισμός και δυνατή βροχή τρομοκρατεί τους παρευρισκόμενους στην σταύρωση. Ώρες αργότερα Τον κατεβάζουν, βγάζουν τα καρφιά και Τον παραδίδουν για να κηδευτεί. Μύρα και αρώματα, σάβανα και λωρίδες τυλίγουν το θείο σώμα. Μια μεγάλη πέτρα σφραγισμένη με εντολή των αρχιερέων έκλεισε τον τάφο και μύρια στρατιωτών φυλούσαν το μέρος. Τρεις μέρες αργότερα κάνεις δεν περίμενε το ακατόρθωτο.
Την ημέρα αυτή στην Ελλάδα, αλλά και σε όλο τον ορθόδοξο κόσμο, οι νοικοκύρηδες και οι νοικοκυρές σε όλα τα πλάτη και μήκη της χώρας βάφουν τα πασχαλινά αυγά σε χρώμα κόκκινο σύμβολο του θείου αίματος του Χριστού, για αυτό η Μεγάλη Πέμπτη ονομάζεται και Κόκκινη Πέμπτη. Ένα από τα κόκκινα αυγά μπαίνει και παραμένει για έναν χρόνο στο οικιακό εικονοστάσι. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια έχει επικρατήσει να βάφονται και σε άλλα χρώματα, εκτός από το κόκκινο, σε μία προσπάθεια εντυπωσιασμού και συμμετοχής και των παιδιών σε αυτή την τόσο ξεχωριστή ημέρα. Ακόμη, την Μεγάλη Πέμπτη είναι και η ημέρα που βγαίνουν από τον φούρνο τα μυρωδάτα πασχαλινά τσουρέκια και κουλούρια που γεμίζουν όλο το σπίτι με τη μυρωδιά της παράδοσης και του εθίμου. Επίσης, είναι και ημέρα που οι ανάδοχοι νονοί και νονές φέρνουν τη λαμπάδα στα βαφτιστήρια τους με πλούσια δώρα και ευχές. Αλλά τα έθιμα δεν σταματούν εδώ, έξω από κάθε σπίτι, ειδικά σε χωριά της υπαίθρου, οι ορθόδοξοι κρεμούν ένα κόκκινο ένδυμα ως μέρα ένδειξης της άδικης αιματοχυσίας του Ιησού.
Εκκλησιαστικά, ο ιερέας φτιάχνει δύο διαφορετικούς «αμνούς» (=άρτος, δηλαδή το σώμα του Κυρίου) στη πρωινή θεία λειτουργία. Ο ένας χρησιμοποιείται στο μυστήριο της θείας κοινωνίας εκείνης της ημέρας και ο άλλος φυλάσσεται μέχρι την επόμενη Μεγάλη Πέμπτη στο Αρτοφόριο ή Σκευοφυλάκιο, το ιερότερο σημείο στην Αγία Τράπεζα, για μπορεί ο ιερέας να κοινωνεί τους αρρώστους όλη την επόμενη χρονιά. Στην απογευματινή λειτουργία αναγιγνώσκονται τα δώδεκα ευαγγέλια, μεταξύ του πέμπτου και του έκτου αγίου ευαγγελίου ο ιερέας αναλαμβάνει στον ώμο του τον ιερό σταυρό, εξέρχεται του ιερού και ψέλνει με σβηστά φώτα τρεις φορές:
«Σήμερον κρεμάται επί ξύλου, ο εν ύδασι την γην κρεμάσας. Στέφανον εξ ακανθών περιτίθεται, ο των αγγέλων βασιλεύς. Ψευδή πορφύραν περιβάλλεται ο περιβάλλων τον ουρανόν εν νεφέλαις.
Ράπισμα κατεδέξατο, ο εν Ιορδάνη ελευθερώσας τον Αδάμ. Ήλοις προσηλώθη, ο Νυμφίος της Εκκλησίας.
Λόγχη εκεντήθη, ο Υιός της Παρθένου. Προσκυνούμεν σου τα Πάθη, Χριστέ. Δείξον ημίν και την ένδοξόν σου Ανάστασιν.»
Κατόπιν, οι πιστοί προσέρχονται να προσκυνήσουν και να προσφέρουν, είτε στεφάνια λουλουδιών, είτε σεντόνια για την αυριανή αποκαθήλωση, είτε πετσέτες, τις οποίες παίρνουν πίσω για ευλογία. Ο Χριστός θα παραμείνει στον Σταυρό μέχρι την επομένη το πρωί όπου και γίνεται η Αποκαθήλωση με άκρα ευλάβεια και κρατική μέριμνα να μην ανοίξουν ούτε και τα καταστήματα.
Ενώ, σε ορισμένες περιοχές της Ελλάδας υπάρχουν και τοπικά έθιμα. Παραδείγματος χάρη, στην Πάτμο γίνεται μία αναπαράσταση του Μυστικού Δείπνου με τον τοπικό ηγούμενο να πλένει τα πόδια των ιερέων. Στη Σίφνο οι κάτοικοι κατασκευάζουν τα γνωστά πουλάκια της Λαμπρής και τα στολίζουν με τα φρεσκοβαμμένα κόκκινα αυγά. Στη Ζάκυνθο, επτά παρθένες κοπέλες επιφορτίζονται με το καθήκον να καθαρίσουν τον στάρι με το οποίο θα ζυμώσουν αργότερα λειτουργιά. Στην Άρτα, μετά την απογευματινή λειτουργία των Μεγάλων Ωρών, οι κάτοικοι ανάβουν φωτιές για να αναπαραστήσουν τις αναμμένες φωτιές έξω από το Πραιτόριο που δικάστηκε ο Χριστός και που τον είχε απαρνηθεί τρεις φορές ο Απόστολος Πέτρος. Τέλος, σε όλες τις εκκλησίες της Ελλάδος και της Κύπρου, αλλά και σε όλες τις ελληνορθόδοξες του εξωτερικού, μετά το πέρας της λειτουργίας, οι γυναίκες κάθονται όλο το βράδυ και στολίζουν τον Επιτάφιο με τα ανοιξιάτικα πολύχρωμα άνθη, με χαρακτηριστικό παράδειγμα στα Κουφονήσια όπου μία γυναίκα και μόνο στη διάρκεια του στολισμού ψάλλει το Μοιρολόι της Μεγαλόχαρης.
Σε διεθνές επίπεδο, σε πολλές χώρες, όπως η Μάλτα, οι Φιλιππίνες και η Σιγκαπούρη, οι πιστοί ακόμα και σήμερα κρατούν το έθιμο να επισκέπτονται την ημέρα της Μεγάλης Πέμπτης επτά διαφορετικές εκκλησίες. Στη Μεγάλη Βρετανία ο βασιλιάς (ο βασιλέας Κάρολος εν προκειμένω) μοιράζει μικρά νομίσματα από ασήμι κατά τη διάρκεια της λειτουργίας, κάθε χρόνο σε διαφορετική εκκλησία. Το έθιμο αυτό ανάγεται στα χρόνια του βασιλιά Εδουάρδου του Πρώτου. Τέλος, σε ανατολικές χώρες, οι κάτοικοι την ημέρα αυτή συνηθίζουν να χρησιμοποιούν το πρώτο φρέσκο πράσινο λαχανικό της άνοιξης για τα εορταστικά μαγειρέματα και έτσι η Μεγάλη Πέμπτη ονομάζεται και Πράσινη Πέμπτη.
Σημαντικό είναι και το ζήτημα της ομοιότητας, αλλά και διαφοράς στον εορτασμό της Μεγάλης Πέμπτης ανάμεσα στους ορθόδοξους και καθολικούς χριστιανούς. Και στα δύο δόγματα αυτή την ημέρα εορτάζεται ο Μυστικός Δείπνος και το μυστήριο της μετάληψης του Σώματος και του Αίματος του Θεανθρώπου που επί ξύλου κρεμάμενος θυσιάστηκε για την ανθρωπότητα. Και στα δύο δόγματα βάφονται χρωματιστά αυγά, με τη διαφορά ότι στην καθολική παράδοση οι γονείς κρύβουν τα αυγά την ημέρα του Πάσχα για να τα αναζητήσουν με αγωνία τα παιδιά. Και στα δύο δόγματα υπάρχει η παράδοση του στολισμού του επιταφίου το βράδυ, με τη διαφορά ότι στους ορθοδόξους, οι γυναίκες παραμένουν σχεδόν όλη την νύχτα για να μοιρολογήσουν τον νεκρό Ιησού. Χαρακτηριστική είναι και η πομπή του Μαύρου Ιησού στην Ισπανία με καταγωγή από τα τοπικά έθιμα της Ανδαλουσίας και απηχεί την περίοδο της αποικιοκρατίας.
Πηγές
Κουτσός, Μ. (2023). «Η Μεγάλη Πέμπτη με τον Μυστικό Δείπνο είναι η σύνοψη των δύο επόμενων ημερών». Ανακτήθηκε από: https://www.pemptousia.gr/2023/04/ermineftikos-scholiasmos-tis-imnologias-tou-orthrou-tis-megalis-pemptis/ (τελευταία πρόσβαση: 06/04/2026).
Τι σημαίνει ΙΝΒΙ; Τι έγραφε η πινακίδα που ήταν καρφωμένη στο σταυρό πάνω από το κεφάλι του Ιησού; Ανακτήθηκε από: https://www.gotquestions.org/Greek/Greek-INRI.html (τελευταία πρόσβαση: 06/04/2026).
Άγιο Πάσχα: Το «πορτρέτο» της Μεγάλης Εβδομάδας — Μεγάλη Πέμπτη. Ανακτήθηκε από: https://www.sansimera.gr/articles/87/75#goog_rewarded (τελευταία πρόσβαση: 07/04/2026).
Λίλης, Ι. (202). Το μοναδικό Θαύμα της Μεγάλης Πέμπτης. Ανακτήθηκε από: https://www.neakriti.gr/kriti/1317418_monadiko-thayma-tis-megalis-pemptis (τελευταία πρόσβαση: 07/04/2026).
Τα ήθη και τα έθιμα της Μ. Πέμτπης. Πώς γιορτάζεται σε διάφορα μέρη της Ελλάδας; (2011). Ανακτήθηκε από: https://www.newsbeast.gr/greece/arthro/158661/ta-ithi-kai-ta-ethima-tis-m-pemtpis (τελευταία πρόσβαση: 07/04/2026).
Πάσχα Καθολικών και Ορθόδοξων. Ανακτήθηκε από: https://schoolpress.sch.gr/fselides/?p=1472 (τελευταία πρόσβαση: 07/04/2026).
Szyndler, J. (2024). Semana Santa, οι παραδοσιακοί εορτασμοί της Μεγάλης Εβδομάδας στην Ισπανία. Ανακτήθηκε από: https://traveltalks.esky.gr/empnefsi/semana-stanta-megalis-evdomadas-stin-ispania#. (Τελευταία πρόσβαση: 07/04/2026).
