Η αρχιτεκτονική των βυζαντινών ιερών ναών βασίζεται σε ρυθμούς, οι οποίοι αποτελούν τη βυζαντινή ναοδομία. Η βυζαντινή αρχιτεκτονική ξεκινά να συγκροτείται μετά το διάταγμα των Μεδιολάνων, το 313 μ.Χ., και την αναγνώριση του Χριστιανισμού ως θρησκεία στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Αυτήν την περίοδο γίνεται η ανέγερση των πρώτων ιερών ναών. Στη συνέχεια, στην Ανατολική Βυζαντινή Αυτοκρατορία η αρχιτεκτονική των ναών φτάνει στην κορυφαία εκδοχή της με την Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη.
Συνοπτικά, μπορούμε να πούμε ότι κάποιοι ρυθμοί αναπτύχθηκαν κατά την Παλαιοχριστιανική περίοδο (ο ρυθμός της βασιλικής), κάποιοι άλλοι στην εποχή του Ιουστινιανού (ο ρυθμός της βασιλικής με τρούλο), άλλοι κατά την Μεσοβυζαντινή περίοδο (σταυροειδώς εγγεγραμμένοι και οι οκταγωνικοί ναοί) και άλλοι αναπτύχθηκαν και εμφανίστηκαν κατά την δύση της βυζαντινής αυτοκρατορίας (οι τρίκογχοι και οι πεντάτρουλοι ναοί).
Αρχικά λοιπόν εμφανίστηκε ο ρυθμός της βασιλικής. Οι ναοί αυτού του ρυθμού έμειναν γνωστοί με τις ονομασίες: κατ’ οίκον εκκλησία, οίκος του Θεού, οίκος Κυρίου και κυριακόν. Αποτελούνταν από τρία ή πέντε κλίτη με υπερυψωμένο το μεσαίο για τη δημιουργία φωταγωγού. Χαρακτηριστικό του συγκεκριμένου ρυθμού ήταν ότι το κτίριο είχε επιμήκυνση, ήταν δηλαδή ορθογώνιου σχήματος. είχε επαρκή φωτισμό, ενώ το ιερό του ναού αποτελούνταν από μία ημικυκλική απόληξη μιας αψίδας. Η αρχιτεκτονική αυτή έδινε στον πιστό την αίσθηση της οικειότητας και της προσφοράς αγάπης.
Στη συνέχεια, η αρχιτεκτονική της βασιλικής αποκτά ένα νέο στοιχείο στον ρυθμό της, τον τρούλο, ο οποίος της δίνει την ονομασία: Βασιλική μετά τρούλου. Το κορυφαίο επίτευγμα, τόσο αρχιτεκτονικά όσο και ιστορικο-θρησκευτικά, αποτελεί το αρχιτεκτόνημα της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Ουσιαστικά, η αρχιτεκτονική αυτού του ρυθμού, συνδυάζει τα κλίτη της βασιλικής με τον τρούλο, ο οποίος λόγω ότι βρίσκεται χωροταξικά στο κέντρο του ναού, του δίνει και την ονομασία περίκεντρος ναός. Η καινοτομία έγκειται στο γεγονός πως ο τρούλος στηρίζεται πάνω σε τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα.
Μετά την περίοδο της αρχιτεκτονικής της βασιλικής εμφανίζεται ο σταυροειδώς εγγεγραμμένος ναός και ο οκταγωνικός ναός. Ο σταυροειδώς εγγεγραμμένος αποτελείται από έναν σταυρό, ο οποίος σχηματίζεται από τη διασταύρωση των εγκάρσιων κλιτών (της εισόδου και του ιερού), με τα εσωτερικά κλίτη που στηρίζουν τον θόλο σχηματίζοντας ένα τετράγωνο συνολικά, ενώ ο τρούλος βρίσκεται στο κέντρο δίνοντας την εντύπωση του σταυροειδούς. Από την άλλη πλευρά βρίσκεται ο οκταγωνικός ναός, ο οποίος μιμείται τον τρούλο της Αγίας Σοφίας , ενώ ο εσωτερικός χώρος αποτελείται από μια ενότητα στο σύνολό του, χαρακτηριστικό που δεν υπάρχει στον σταυροειδώς εγγεγραμμένο.
Η ιστορία της αρχιτεκτονικής των βυζαντινών ναών φτάνει στο τέλος της με τους εξής ρυθμούς: α) τον αγιορείτικο τρίκογχο και β) τον πεντάτρουλο εγγεγραμμένο. Ο πρώτος ρυθμός ονομάστηκε αγιορείτικος επειδή βρισκόταν στο Άγιο Όρος, ενώ ονομάστηκαν τρίκογχοι, επειδή η βόρεια και η νότια κεραία του ναού απολήγει σε κόγχες, στις οποίες στεγάζονται οι χοροί των ιεροψαλτών. Ο δεύτερος ρυθμός ονομάστηκε έτσι, γιατί αποτελούνταν από τέσσερις επιπλέον χαμηλούς τρούλους (σε σχέση με τον κεντρικό τρούλο), οι οποίοι βρίσκονταν χτισμένοι πάνω στις γωνίες τους ναού. Ο ρυθμός των ναών αυτών συναντάται κυρίως στη Μακεδονία, στην Σερβία και γενικά στα δυτικά Βαλκάνια, ενώ χρησιμοποιήθηκε για να εξισορροπήσει αισθητικά τον εξωτερικό όγκο των ναών.
Η κάθε αρχιτεκτονική έχει άμεση σχέση τόσο με τον προηγούμενο τύπο ρυθμού όσο και με τον επόμενό της – εκείνο που θα τον διαδεχθεί. Παράγοντες της εξέλιξης της αρχιτεκτονικής των βυζαντινών ιερών ναών ήταν οι κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες, τα ήθη και τα έθιμα, τα διαθέσιμα υλικά και το φυσικό περιβάλλον. Εν κατακλείδι, η αρχιτεκτονική των ιερών ναών ανέκαθεν στηριζόταν σε ρυθμούς, οι οποίοι μέσω των μορφών τους αποτελούσαν τον τρόπο έκφρασης της εκάστοτε εποχής.
Πηγή
Αρχιτεκτονικοί ρυθμοί ναών- βυζαντινή ναοδομία. Ανακτήθηκε από http://www.byzantineathens.com/alpharhochiiotatauepsilonkappatauomicronnuiotakappaomicroniota-rhoupsilonthetamuomicroniota-nualphaomeganu.html/. (τελευταία πρόσβαση 4/3/2025)
