Τα κουδαρίτικα είναι η μυστική γλώσσα των μαστόρων της Ηπείρου και της Μακεδονίας. Στη γλώσσα των οικοδόμων «κούδα» σημαίνει πέτρα και κούδαρης είναι ο κτίστης. Η λέξη ενδέχεται να προέρχεται από το λατινικό ρήμα condere, που σημαίνει οικοδομώ.
Τα κουδαρίτικα και οι κουδαραίοι
Η συνθηματική αυτή γλώσσα εκτιμάται ότι ξεκίνησε από τα χωριά της Ηπείρου στα τέλη του 18ου αιώνα και εξαπλώθηκε και στη Μακεδονία. Τα κουδαρίτικα αποτελούν μια επαγγελματική διάλεκτο που χρησίμευε στους χτίστες ώστε να επικοινωνούν μεταξύ τους, χωρίς να γίνονται αντιληπτοί από τρίτους. Περιλαμβάνουν πολλούς οικοδομικούς όρους, αλλά και πολλές ξένες ή και τεχνητές λέξεις. Από τις 300 με 500 λέξεις που καταγράφηκαν στα τέλη της δεκαετίας του ’70, πολλές από αυτές αποτελούν δάνεια άλλων τοπικών ιδιωμάτων, όπως τα βλάχικα, τα αρβανίτικα και τα τσιγγάνικα.
«Ήταν αυτοάμυνα η γλώσσα αυτή, τα κουδαρίτικα. Λέγανε να πούμε: «Είναι καλό το αφεντικό; Πληρώνει; Μαγειρεύει; Φτιάχνει φαγητό;». Αυτά τα λέγαν με δικές τους λέξεις, μόνο αυτοί να καταλαβαίνουν. Κάναν πονηρά σχόλια για τις γυναίκες και δεν θέλανε να τους καταλαβαίνουν. Τη γλώσσα αυτή τη μιλούσαν μόνο οι μάστορες που ήταν στα μπουλούκια των Κουδαραίων. Ήταν σαν μυστική γλώσσα, συνθηματική. Οι γυναίκες δεν ξέρανε Κουδαρίτικα. Ήταν μόνο ανάμεσα στους Κουδαρίτες.»
-Δημήτρης Φλέρης, κτίστης
Οι διαφορές της διαλέκτου
Μπορεί όλοι οι κτίστες της Ηπείρου και της Μακεδονίας να χρησιμοποιούσαν τα κουδαρίτικα, όμως η διάλεκτος διέφερε από περιοχή και περιοχή σε μερικές λέξεις. Για παράδειγμα στην Κόνιτσα, το ιδίωμα επηρεάστηκε από τα αλβανικά και τα σλαβικά στοιχεία, ενώ στο χωριό Πράμαντα πολλές λέξεις ήταν δάνεια από τα αρβανίτικα αλλά και άλλες διαλέκτους της Πίνδου. Στην Κόνιτσα το ψωμί στα κουδαρίτικα το λέγαν μπάρκα, ενώ στα Πράμαντα σόρβα. Αντίστοιχα το νερό λεγόταν τζάφα και γκιόλα.
Τα μπουλούκια
Οι κουδαραίοι δραστηριοποιούνταν σε ομάδες, τα γνωστά μπουλούκια. Τα χρόνια εκείνα ήταν συνηθισμένα τα κινητά συνεργεία μαστόρων. Έτσι, δημιουργούνταν μικρές ομάδες τεχνιτών που ταξίδευαν σε διάφορα μέρη και κατασκεύαζαν σπίτια, γέφυρες και ό,τι άλλο έργο τους είχε ζητηθεί. Ο επικεφαλής του μπουλουκιού ήταν ο πρωτομάστορας, που συνήθως ήταν ο καλύτερος κτίστης και ο πιο έμπειρος. Επιπλέον διαπραγματευόταν και σύναπτε συμφωνίες με τους ιδιοκτήτες ή τους εργοδότες. Το «συνεργείο» αποτελούνταν από τους πετροφάηδες, τους νταμαρτζήδες και τα μαστορόπουλα. Τα μαστορόπουλα ήταν συνήθως έφηβοι που είχαν σαν κύρια εργασία να μεταφέρουν τη λάσπη. Οι μάστορες απουσίαζαν για μεγάλα διαστήματα από τα σπίτια τους και συνήθιζαν να γυρίζουν τις περιόδους των γιορτών. Συνήθως μάλιστα έμεναν σε αυτοσχέδιες κατασκευές που κατασκεύαζαν οι ίδιοι.
«…Χτίζαμε σπίτια όπου κι αν μας καλούσαν. Σπίτια αρχοντικά, σπίτια απλών ανθρώπων, μέχρι και εκκλησίες, αρκεί να εξασφαλίζαμε όσο καλά γινόταν μία δίκαιη αμοιβή και την αποπληρωμή της. Στη συμφωνία πάντα έμπαινε η εξασφάλιση τροφής και στέγης. Αγαπούσαμε τη δουλειά μας κι ας ήτανε σκληρή. Δουλεύαμε καλά την πέτρα, γιατί την ξέραμε. Γνωρίζαμε τα χούγια της, τη φύση της, πώς την πιάνεις, πώς την χτυπάς και που ν’ ανοίγει, πώς τη λαξεύεις, πώς την τοποθετείς και πώς την χαντρώνεις. Και σαν τελειώναμε κι εγκρίναμε πρώτα εμείς οι ίδιοι μόνοι μας και μέσα μας τους κόπους μας και τ’ αποτελέσματά τους, τότε ήταν που νιώθαμε περήφανοι σαν να ’τανε δικό μας σπίτι…».
-από το μυθιστόρημα του Νίκου Θέμελη, «Η αναζήτηση»
Κουδαρίτικα: το τέλος της διαλέκτου
Τα κουδαρίτικα ήταν μια προφορική γλώσσα. Άλλωστε οι περισσότεροι κουδαραίοι δεν γνώριζαν γραφή και ανάγνωση. Το επάγγελμα του παραδοσιακού μάστορα χαρακτηριζόταν από πολύ δύσκολες συνθήκες εργασίας, με αποτέλεσμα οι παλιοί κτίστες να μην παροτρύνουν τα παιδιά τους να συνεχίσουν την παράδοση, αλλά αντίθετα να προτιμήσουν να σπουδάσουν. Σε συνδυασμό με την αστικοποίηση, το επάγγελμα άρχισε να φθίνει και μαζί με αυτό να χάνεται με την πάροδο του χρόνου και η διάλεκτος. Ελάχιστοι είναι πλέον οι ομιλητές της διαλέκτου, με αποτέλεσμα να βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο γλωσσικής υποχώρησης. Οι περισσότεροι ομιλητές άλλωστε ανήκουν σε προηγούμενες γενιές. Τα κουδαρίτικα αποτελούν κομμάτι της γλωσσικής κληρονομιάς της Ελλάδας και το ότι διαδόθηκε μόνο από στόμα σε στόμα και από γενιά σε γενιά, την κάνει ιδιαίτερα ξεχωριστή. Η καταγραφή της στα τέλη της δεκαετίας του ’70 την έκανε να «χάσει» τον μυστικισμό της, όμως με αυτό τον τρόπο θα μπορέσει να μείνει αναλλοίωτη και να μαθαίνουν οι επόμενες γενιές ιστορίες μνήμης και παράδοσης.
Πηγές άρθρου:
Δήμου, Β. (2025). Διπλωματική εργασία «Τα κουδαρίτικα της Ηπείρου σήμερα». Ανακτήθηκε από apothesis.eap.gr. (τελευταία πρόσβαση 25/03/2026)
Τζήκας, Δ. (2022). Το μυστικό λεξιλόγιο των παλαιών χτιστών της Ηπείρου. Ανακτήθηκε από eranistis.net. (τελευταία πρόσβαση 25/03/2026)
