Σε κάθε περίοδο της ανθρώπινης ιστορίας το περιεχόμενο και η δομή του εκπαιδευτικού συστήματος ενός κράτους αποτελούσαν τον πιο αποτελεσματικό τρόπο μετάδοσης ιδεολογίας και επιβολής των αξιών και της ηθικής της εκάστοτε κυρίαρχης εξουσίας. Στο πλαίσιο αυτό είναι δεδομένο πως και η εκπαιδευτική προσέγγιση του νεότερου ελληνικού κράτους θα αντανακλούσε τις πεποιθήσεις και τις έμφυλες διακρίσεις της τότε κοινωνίας. Και ήταν ακριβώς αυτές οι πεποιθήσεις για τον ρόλο και τις υποχρεώσεις των γυναικών που οδήγησε στο να ιδρυθούν, από τις αρχές του 19ου αιώνα, τα οικοτροφεία θηλέων της Ελλάδας.
Οικοτροφεία θηλέων της Ελλάδας: Συνθήκες ίδρυσης
Μετά την ίδρυση του ελεύθερου ελληνικού κράτους, στις αρχές του 19ου αιώνα, εμφανίστηκε γρήγορα η επιτακτική ανάγκη της διαμόρφωσης εκπαιδευτικού συστήματος στην χώρα. Ωστόσο, τα σχέδια για οργανωμένη εκπαίδευση αφορούσαν αρχικά μόνο τα αγόρια. Η εκπαίδευση των κοριτσιών αναγνωρίστηκε σύντομα ως εξίσου σημαντική για την συγκρότηση της χώρας και έτσι η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία και άλλοι φορείς ανέλαβαν την ίδρυση ιδιωτικών ιδρυμάτων εκπαίδευσης θηλέων, τα λεγόμενα Οικοτροφεία Θηλέων.
Παρά την πρωτοποριακή, για τα τότε δεδομένα, πρωτοβουλία των παραπάνω, η εκπαιδευτική προσέγγιση βασιζόταν πάντα στα έμφυλα στερεότυπα της εποχής και στα δεδομένα που καθόριζαν τις «ιδανικές γυναίκες». Μέσα σε αυτές τις συνθήκες ο θεσμός των οικοτροφείων πρώτα από όλα στόχευε στην κατασκευή του κυρίαρχου τότε έμφυλου προτύπου: την γυναίκα «μητέρα, σύζυγο, δασκάλα». Τα Οικοτροφεία θηλέων της Ελλάδας, που ιδρύθηκαν εκείνη την εποχή και συνέχισαν την λειτουργία τους για πολλά χρόνια, απέκτησαν σημαντική βαρύτητα ως ιδρύματα κοινωνικοποίησης και διαμόρφωσης του χαρακτήρα των κοριτσιών ενώ, μάλιστα, διαφοροποιούνταν με βάση τον φορέα τους αλλά και τον ειδικότερο στόχο τους.
Τα Πρότυπα/Εκπαιδευτικά Οικοτροφεία
Αυτός ο τύπος οικοτροφείων εστίαζε στην παροχή ανώτερης εκπαίδευσης και την απαραίτητη κατάρτιση των μελλοντικών εκπαιδευτικών. Το επάγγελμα της δασκάλας ήταν από τα λίγα επαγγέλματα που ήταν αποδεκτό να ασκούν οι γυναίκες της εποχής. Η άσκηση αυτού του επαγγέλματος μάλιστα θεωρούνταν από πολλούς κάτι καλό για τις γυναίκες, ενώ κάτι μέτριο για τους άνδρες. Έτσι, παρά το άνοιγμα των επαγγελματικών ευκαιριών για τις γυναίκες, η έμφυλη διάκριση αυτή επέτρεπε την διαιώνιση της κοινωνικής τους κατωτερότητας.
Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τέτοιου ιδρύματος αποτελούσαν τα Αρσάκεια Σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας που ιδρύθηκαν ήδη από το 1837. Στα συγκεκριμένα ιδρύματα, η κυρίαρχη εκπαίδευση εστιαζόταν στην κλασική μόρφωση, όπως η διδασκαλία της γαλλικής γλώσσας, αλλά και στην μετάδοση εθνικής και χριστιανικής αγωγής, χωρίς να απουσιάζει η εκμάθηση βασικών γνώσεων. Η Ελληνική γλώσσα και ιστορία αποτελούσαν επίσης σημαντικό κομμάτι της παρεχόμενης εκπαίδευσης, όπως και τα μαθηματικά και η παιδαγωγική, γνώσεις που θεωρούνταν απαραίτητες για μία δασκάλα.
Άλλα μαθήματα αποτελούσαν η οικιακή οικονομία και η υγιεινή, η διδασκαλία των οποίων εκπορευόταν από την αντίληψη πως μία γυναίκα όφειλε να είναι και καλή διαχειρίστρια του νοικοκυριού. Το πρώτο βιβλίο οικιακής οικονομίας μάλιστα κυκλοφόρησε το 1871. Η έμφυλη διάκριση, όσον αφορά την ανάληψη των οικιακών εργασιών, φανερώνεται και από το γεγονός πως αντίστοιχα μαθήματα δεν διδάσκονταν στα εκπαιδευτικά ιδρύματα αγοριών.
Στο πλαίσιο, επίσης της πολιτιστικής καλλιέργειας, τα κορίτσια διδάσκονταν και καλλιτεχνικά μαθήματα, όπως η ζωγραφική, η ιχνογραφία και η ωδική.
Η λειτουργία των οικοτροφείων αυτών συνεχίστηκε, με διάφορες μεταβολές στην διοίκηση και στον τύπο των ιδρυμάτων, έως και το 1988, και τερματίστηκε μετά την παύση λειτουργίας της Αρσάκειας Παιδαγωγικής Ακαδημίας Ψυχικού. Τα ιδρύματα συνέχισαν ύστερα την λειτουργία τους ως σχολεία, μέχρι και σήμερα.
Τα Φιλανθρωπικά/Προνοιακά Οικοτροφεία
Αυτά τα οικοτροφεία λειτουργούσαν με σκοπό την κάλυψη ανεπαρκειών του κράτους και είχαν κοινωνικό και προνοιακό χαρακτήρα. Κάλυπταν ανάγκες, όπως την περίθαλψη ορφανών κοριτσιών, και η λειτουργία τους βασιζόταν σε φιλανθρωπίες και χρηματοδοτήσεις. Σε αντίθεση με τα εκπαιδευτικά οικοτροφεία, τα προνοιακά είχαν ως στόχο (εκτός από την παροχή εκπαίδευσης) και την ψυχολογική και συναισθηματική στήριξη των κοριτσιών που βρίσκονταν στην φροντίδα τους.
Η εκπαίδευση που παρείχαν έδινε έμφαση στην απόκτηση δεξιοτήτων, στην μετάδοση εθνικών και χριστιανικών αξιών, αλλά και στην απόκτηση ηθικής, όπως αυτή διαμορφωνόταν από τις πατριαρχικές αντιλήψεις της εποχής.
Τα κυριότερα μαθήματα που διδάσκονταν ήταν τα λεγόμενα «γυναικεία εργόχειρα», οι δεξιότητες δηλαδή που χρειάζονταν οι γυναίκες για να «διοικήσουν» αποτελεσματικά το νοικοκυριό τους, σύμφωνα με τις επιταγές της εποχής. Έμφαση δινόταν κυρίως στο κέντημα, στην ραπτική, στην κοπτική και στην δαντελοποιία. Η βασική εκπαίδευση ήταν επίσης μέρος του προγράμματος, με την διδασκαλία των ελληνικών, αλλά και άλλων ξένων γλωσσών, ενώ ο ελεύθερος χρόνος συμπληρωνόταν με μαθήματα χορού ή μουσικής.
Τέτοια Φιλανθρωπικά ιδρύματα υπήρχαν αρκετά, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα να αποτελεί το Αμαλίειον Ορφανοτροφείον Κορασίων, που ιδρύθηκε το 1855 για την στέγαση ορφανών, από την επιδημία της χολέρας, κοριτσιών.
Τα Ιερατικά/Εκκλησιαστικά Οικοτροφεία
Αυτός ο τύπος ιδρυμάτων είχαν ως κεντρικό άξονα της παρεχόμενης εκπαίδευσης την θρησκευτική και ηθική αγωγή. Η ευσέβεια, η ταπεινοφροσύνη και η κοσμιότητα αποτελούσαν τις κυριότερες επιδιώξεις των οικοτροφείων αυτών, προωθώντας την διατήρηση των πατριαρχικών δομών και των μηχανισμών θεσμικού ελέγχου των γυναικών, που υποστήριζε η ορθόδοξη εκκλησία. Λειτουργούσαν με χρηματοδότηση της εκκλησίας ή χριστιανικών αδελφοτήτων και αποτελούσαν ένα από τα πολλά φιλανθρωπικά ιδρύματα που χρηματοδοτούσαν οι Μητροπόλεις της Ελλάδας.
Η ιδεολογική τους βάση ήταν ξεκάθαρη και με βάση αυτή είχε διαμορφωθεί και το πρόγραμμα σπουδών. Μαθήματα όπως η κατήχηση στόχευαν στην διάπλαση ορθόδοξου ήθους και τρόπου ζωής. Η ορθόδοξη μόρφωση στόχευε στην διατήρηση της ελληνορθόδοξης ταυτότητας και έτσι παρεχόταν και στα αγόρια, με εντελώς, ωστόσο, διαφορετικό τρόπο. Οι ορθόδοξες αντιλήψεις απαιτούσαν από τις γυναίκες να είναι πιστές και υπάκουες στον σύζυγό τους, αλλά και πλήρως αφοσιωμένες στην ανατροφή των παιδιών τους.
Η γραμματική επάρκεια φαίνεται να ήταν επίσης μέρος των διδακτικών σκοπών και έτσι διδάσκονταν κάποια μαθήματα ελληνικής γλώσσας, χωρίς η εξειδίκευση σε αυτή να αποτελεί ζητούμενο.
Υπήρχε πληθώρα τέτοιων ιδρυμάτων τα οποία λειτουργούσαν σύμφωνα με την ενοριακή τους βάση, ενώ αποτελούν και τα μόνα οικοτροφεία που συνεχίζουν την λειτουργία τους, σχεδόν αναλλοίωτα, μέχρι και σήμερα.
Αποτελέσματα του εκπαιδευτικού συστήματος
Τα οικοτροφεία θηλέων της Ελλάδας ήταν αδιαμφισβήτητα πρωτοποριακά εκπαιδευτικά ιδρύματα, που ωστόσο λειτουργούσαν κάτω από την πατριαρχική δομή της ελληνικής κοινωνίας. Ανεξάρτητα από τον φορέα, ο κοινός τους στόχος ήταν να διαπλάσουν γυναίκες που να πληρούν όλες τις προδιαγραφές που επιβάλλονταν σε αυτή ακριβώς την κοινωνία στην οποία και λειτουργούσαν. Και αυτό γινόταν με αυστηρούς εσωτερικούς κανονισμούς και πειθαρχικούς κανόνες.
Ωστόσο, αυτό το σύστημα λειτούργησε αντιφατικά σε σχέση με τις επιδιώξεις του. Δίνοντας στις γυναίκες πρόσβαση σε πνευματική καλλιέργεια, αλλά και σε επαγγελματικές και οικονομικές προοπτικές, έθεσε τις βάσεις για την οικονομική και την κοινωνική τους χειραφέτηση. Και ακριβώς αυτή η ενδυνάμωση ήταν που οδήγησε στην δυναμική αμφισβήτηση των έμφυλων περιορισμών και ύστερα, στην διεκδίκηση ίσων δικαιωμάτων, όσον αφορά την πρόσβαση στην εκπαίδευση.
Έτσι, ενώ τα οικοτροφεία σχεδιάστηκαν αρχικά για να διασφαλίσουν την υφιστάμενη κοινωνική πραγματικότητα και την πατριαρχική ιδεολογία, κατέληξαν τελικά να δίνουν στις γυναίκες πρόσβαση σε γνώση, με την οποία, σταδιακά, κατέρριψαν κάθε περιοριστικό και καταπιεστικό παράγοντα. Με αυτόν τον τρόπο εγκαινιάστηκε μία καινούργια εποχή αυτοδιάθεσης και διεκδίκησης, που οδήγησε τελικά στην κατάργηση του παραδοσιακού ρόλου των οικοτροφείων θηλέων, οι υποδομές των οποίων χρησιμοποιούνται τώρα ως δομές της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (εστίες, αίθουσες διδασκαλίας κ.ά.).
ΠΗΓΕΣ
Ατσαβέ, Α.,Π.,(2022), Οι γυναίκες και οι ανώτατες σπουδές στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα. Ανακτήθηκε από: www..arsakeio.gr (Τελευταία πρόσβαση: 15/12/2025)
Ατσαβέ, Π. (2018), Ιστορική αναδρομή στα Σχολεία τής Εταιρείας τού 19ου αιώνα. Ανακτήθηκε από: www.arsakeio.gr (Τελευταία πρόσβαση: 15/12/2025)
Το Αμάλιειον Οικοτροφείον Θηλέων. Ανακτήθηκε από: www.amalieion.gr, (Τελευταία πρόσβαση: 12/12/2025)
Μπέλλα, Μ. (2013). Η εκπαίδευση των γυναικών στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα. Ανακτήθηκε από: www.criticeduc.blogspot.com (Τελευταία πρόσβαση: 15/12/2025)
Αργυροπούλου, Χ. (2006). Η Γυναίκα στην εκπαίδευση και η εκπαιδευτικός μέσα από λογοτεχνικά κείμενα. Ανακτήθηκε από: http://repository.edulll.gr/edulll/bitstream/10795/1490/26/1490_01.pdf, (Τελευταία πρόσβαση:16/12/2025)
