Ο Τζερόνιμο
Ο αρχηγός των Απάτσι Τζερόνιμο (1829-1909) γεννήθηκε στην περιοχή κοντά στον ποταμό Γκίλα στην Αριζόνα. Εκτός από την έχθρα του προς τους μεξικανούς στρατιώτες που σκότωσαν τη γυναίκα και τα παιδιά του, έτρεφε μεγάλη αντιπάθεια και προς τους Αμερικάνους που πήραν τον έλεγχο της περιοχής το 1848 μετά τη συνθήκη Γουαδελούπη-Χιντάλγκο. Όταν οι Τσιρικάουα Απάτσι, των οποίων ήταν αρχηγός, αναγκάστηκαν να απομονωθούν στον καταυλισμό Σαν Κάρλος της Αριζόνα το 1875, ο Τζερόνιμο οδήγησε τους ακολούθους του σε μια σειρά αποδράσεων που ενίσχυσαν το θρύλο του, αλλά και ντρόπιασαν την Αμερικάνικη κυβέρνηση. Παραδόθηκε το 1886 στον στρατηγό Νέλσον Μάιλς, και παρέμεινε μια εξέχουσα προσωπικότητα, ακόμα και στην αιχμαλωσία, μέχρι το θάνατο του στο Φόρτ Σιλ της Οκλαχόμα.
Η αντιπαλότητα με τους Μεξικανούς
Ο Τζερόνιμο γεννήθηκε στην περιοχή κοντά στον ποταμό Γκίλα στην Αριζόνα. Ενηλικιώθηκε κατά τα τελευταία χρόνια της μεξικάνικης κυριαρχίας στην περιοχή. Ο ανταγωνισμός του με τους Μεξικανούς ήταν τόσο βαθύς όσο και απόλυτα κατανοητός. Σε μία άδοξη επιδρομή του μεξικάνικου στρατού, σκοτώθηκαν η μητέρα του, η γυναίκα του, και τα τρία μικρά παιδιά του. Αυτό το τραγικό γεγονός προετοίμασε τον νεαρό άντρα για μια ζωή γεμάτη συγκρούσεις.
Οι συγκρούσεις με τους Αμερικάνους
Το 1848, μετά τη συνθήκη Γουαδελούπη-Χιντάλγκο, στην οποία το Μεξικό παραχωρούσε εκτενή εδάφη στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι Αμερικάνοι κατέστησαν σαφές ότι σκόπευαν να περιορίσουν τα εδάφη που βρίσκονταν κάτω από τη δικαιοδοσία των διάφορων φυλών των Απάτσι. Οι «εισβολείς» έθεσαν όρια για το μέχρι που και πως μπορούσαν να ζήσουν οι Απάτσι. Εκείνοι όμως είχαν φυσικά άλλα σχέδια.
Ο αρχικός καταυλισμός των Τσιρικάουα Απάτσι που καθιερώθηκε το 1872 περιελάμβανε τουλάχιστον ένα κομμάτι της πατρίδας τους. Οι Τσιρικάουα όμως ήταν δυσαρεστημένοι με την προοπτική της περιορισμένης ζωής στον καταυλισμό. Η δυσαρέσκειά τους μετατράπηκε σε οργή όταν εκδιώχθηκαν απ’ αυτόν τον καταυλισμό και συγκεντρώθηκαν με τη βία στον καταυλισμό του Σαν Κάρλος στην Αριζόνα μαζί με άλλες φυλές. Τότε ο Τζερόνιμο ανέλαβε δράση. Για την επόμενη δεκαετία αυτός και οι ακόλουθοι του «απέδρασαν» επανειλημμένα απ’ αυτό που οι ίδιοι θεωρούσαν φυλάκιση. Έχοντας απομακρυνθεί απ’ το Σαν Κάρλος, ήταν πολύ δύσκολο να εντοπισθούν καθώς ήταν εξαίρετοι γνώστες της περιοχής της νότιας Αριζόνα και του βόρειου Μεξικό. Ξανά και ξανά ο Τζερόνιμο αγωνιζόταν για μια πιο ελεύθερη και αδέσμευτη ύπαρξη παρά τις καλύτερες προσπάθειες του αμερικάνικου στρατού.
Οι επαναλαμβανόμενες αποδράσεις του Τζερόνιμο ντρόπιαζαν και προκαλούσαν τους Αμερικάνους πολιτικούς, τους ανώτερους αξιωματικούς του στρατού και τους κατοίκους των νοτιοδυτικών περιοχών των Η.Π.Α. Το άκουσμα του ονόματός του και μόνο προκαλούσε τον τρόμο στους κατοίκους που διάβαζαν για τα κατορθώματα του καθώς και για τους φόνους Αμερικάνων και Μεξικάνων που είχε διαπράξει. Το όνομα του βρισκόταν ξανά και ξανά στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων.
Η παράδοση και ο θάνατος
Η παράδοση του στο στρατηγό Νέλσον Μάιλς το 1886 λίγο βορειότερα από τα σύνορα με το Μεξικό, στις 4 Σεπτεμβρίου 1886, χαρακτήρισε το τέλος ενός κεφαλαίου στην ιστορία όχι μόνο των Απάτσι αλλά και ολόκληρης της Αμερικής. Σήμανε τον εξορισμό του από την πατρίδα για τον ίδιο και σχεδόν τετρακόσιους συνεργούς του. Στάλθηκαν με το τρένο στο οχυρό Πίκενς στη Φλόριντα, αργότερα στο στρατόπεδο του όρους Βέρνον στην Αλαμπάμα και τέλος στο Φορτ Σίλ στην Οκλαχόμα. Ο Τζερόνιμο πέρασε περισσότερο από δεκατέσσερα χρόνια εκεί. Αν και είχε την άδεια να εμφανίζεται σε διάφορες γιορτές και εκδηλώσεις. Υπήρξε διάσημος ακόμα και στην ήττα του, αλλά ήταν ακόμα αιχμάλωτος όταν πέθανε και θάφτηκε στο Φόρτ Σιλ το 1909.
