Κατά την περίοδο 1922-1930 περίπου, παρατηρούνται έντονες μετακινήσεις ελληνικών πληθυσμών από την Μικρά Ασία προς την μητέρα Ελλάδα. Αυτοί οι πληθυσμοί εισήλθαν ως πρόσφυγες λόγω της μικρασιατικής καταστροφής, συνέπειας του διωγμού τον οποίο επέβαλε ο τουρκικός στρατός μετά την ήττα των ελληνικών στρατευμάτων στην Μικρά Ασία. Στη συνέχεια, εγκαταστάθηκαν σε διάφορες περιοχές του τότε ελληνικού κράτους. Πολλοί από αυτούς οι οποίοι ήρθαν στην Αθήνα, τοποθετήθηκαν στα “Προσφυγικά” της λεωφόρου Αλεξάνδρας. Τα “Προσφυγικά” είναι ένα συγκρότημα οκτώ πολυκατοικιών οι οποίες έλαβαν την ονομασία τους από αυτούς τους ανθρώπους. Βρίσκονται στο κέντρο της Αθήνας, στη σημερινή συνοικία Αμπελόκηποι με θέα την λεωφόρο Αλεξάνδρας, ακριβώς πίσω από το γήπεδο της ποδοσφαιρικής ομάδας του Παναθηναϊκού.
“Προσφυγικά” λεωφόρου Αλεξάνδρας: Ιστορικό Πλαίσιο
Τα “Προσφυγικά” της λεωφόρου Αλεξάνδρας ξεκίνησαν να οικοδομούνται το 1933 και ολοκληρώθηκαν τρία χρόνια αργότερα, δηλαδή το 1936, σύμφωνα με το πρόγραμμα των μηχανικών. Αρχιτέκτονές τους ήταν οι Δημήτρης Κυριακός και Κίμωνας Λάσκαρης. Ο πρώτος ανέλαβε το κτίσιμο των πρώτων τεσσάρων και ο δεύτερος τις υπόλοιπες τέσσερις. Η ιστορική αξία του μνημείου ενισχύεται από το γεγονός ότι χρησιμοποιήθηκε ως καταφύγιο για τους αντάρτες και άλλους ανθρώπους στη μάχη της Αθήνας, κατά την διάρκεια των Δεκεμβριανών. Η ύπαρξη αυτής της μάχης αποδεικνύεται από τα σημάδια τα οποία άφησαν οι οβίδες των όλμων στις μπροστινές πολυκατοικίες των “Προσφυγικών”.
Το 1967 τα “Προσφυγικά” της λεωφόρου Αλεξάνδρας απειλήθηκαν ουσιαστικά για πρώτη φορά καθώς η τότε ελληνική κυβέρνηση πρότεινε την κατεδάφισή τους με σκοπό να οικοδομηθεί το δικαστικό μέγαρο Αθηνών. Ωστόσο, το συγκεκριμένο σχέδιο υλοποιήθηκε περιμετρικά των πολυκατοικιών χωρίς να γκρεμιστούν. Κατά την δεκαετία του 1990, συγκεκριμένα το 1994, οι κυβερνώντες αποφάσισαν την ανακαίνιση δύο από τις οκτώ πολυκατοικίες των “Προσφυγικών” αλλά αυτό το πρόγραμμα δεν πραγματοποιήθηκε. Αποκορύφωμα αυτής της απειλής αποτέλεσαν το 2000 οι προετοιμασίες για την διεξαγωγή των Ολυμπιακών Αγώνων τέσσερα χρόνια μετά. Συγκεκριμένα, είχε προταθεί η κατεδάφιση του οικοδομικού συγκροτήματος και η δημιουργία πάρκου αναψυχής.
Εντούτοις, οι ένοικοι των διαμερισμάτων προσέφυγαν στο Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ) και εννιά έτη αργότερα δικαιώθηκαν διότι το εν λόγω δικαστήριο αναγνώρισε τα “Προσφυγικά” της λεωφόρου Αλεξάνδρας στο σύνολο τους μνημείο αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και τα χαρακτήρισε διατηρητέα. Παρόλα αυτά, τα περισσότερα διαμερίσματα με την πάροδο του χρόνου, κυρίως από την δεκαετία του 2000 και έπειτα, εγκαταλείπονταν από τους ενοίκους τους. Εξαίρεση αποτελούν 51 διαμερίσματα τα οποία παραμένουν σε ιδιώτες έως και σήμερα. Τα υπόλοιπα τα αγόρασε η Κτηματική Εταιρεία Δημοσίου η οποία με την σειρά της τα μεταβίβασε στο ελληνικό κράτος και τέλος μεταφέρθηκαν στην Περιφέρεια Αττικής.
Αρχιτεκτονική ανάλυση και κοινωνική ζωή
Τα “προσφυγικά” της λεωφόρου Αλεξάνδρας αποτελούνται συνολικά από 228 διαμερίσματα. Οι πρώτες δύο πολυκατοικίες διαθέτουν από 24 διαμερίσματα η καθεμία ενώ οι υπόλοιπες έξι από 30. Αυτά τα διαμερίσματα υπολογίζεται ότι εκτείνονται από 40 έως 50 τ.μ. περίπου. Τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά παρουσιάζουν πολλές καινοτομίες. Πρώτον, στην εξωτερική τους όψη, έχουν το σχήμα ορθογώνιων παραλληλεπίπεδων κτηρίων. Όλα τα διαμερίσματα έχουν και στις δύο πλευρές τους μπαλκόνια, στοιχείο το οποίο σημαίνει ότι οι αρχιτέκτονες των “Προσφυγικών” κατήργησαν την παλιά άποψη για ύπαρξη “καλής” και “κακής” όψης στα οικήματα.
Επιπλέον, αν κάποιος παρατηρήσει προσεκτικά αυτές τις πολυκατοικίες θα διαπιστώσει ότι απουσιάζει η εσωτερική αυλή από τα διαμερίσματά τους. Έτσι δημιουργούνται μικρές αυτοσχέδιες πλατείες μεταξύ των πολυκατοικιών. Η ενέργεια αυτή έγινε σκόπιμα ώστε να συναντιούνταν οι ένοικοι με τους γείτονές τους για να δημιουργήσουν νέες σχέσεις μεταξύ τους και να επαναπροσδιορίσουν την ταυτότητά τους στη μητέρα Ελλάδα. Γενικά, αυτό το συγκρότημα πολυκατοικιών κατασκευάστηκε με τέτοιο τρόπο ώστε να επιτρέπει τον καλό αερισμό των διαμερισμάτων καθώς και την είσοδο του φωτός σ’ αυτά.
Δεύτερον, στην εσωτερική όψη τα διαμερίσματα είναι διαμπερή προκειμένου να επιτυγχάνεται η γρήγορη πρόσβαση των ανθρώπων από τον ένα χώρο στον άλλο. Επιπροσθέτως, χαρακτηριστικό στοιχείο αυτών των οικιών είναι ότι υπήρξε μέριμνα για κατασκευή ιδιωτικού αποχωρητηρίου. Αυτό το χαρακτηριστικό δεν υπήρχε σε προγενέστερους προσφυγικούς συνοικισμούς διότι οι άνθρωποι μέχρι τότε χρησιμοποιούσαν κοινόχρηστα αποχωρητήρια, επομένως έφερε επανάσταση στην οικιστική αρχιτεκτονική εκείνης της εποχής.
Άλλη αξιοσημείωτη καινοτομία είναι η ύπαρξη ηλεκτρισμού και ύδρευσης καθώς στο μεγαλύτερο μέρος της πρωτεύουσας δεν είχε λυθεί εξ ολοκλήρου το πρόβλημα της ηλεκτροδότησης και της υδροδότησης. Επίσης, τα περισσότερα σπίτια των “Προσφυγικών” διαθέτουν κουζίνα και δύο υπνοδωμάτια, σύμφωνα με τον αρχικό σχεδιασμό. Τέλος, όλες αυτές οι καινοτομίες τεκμηριώνονται από το γεγονός ότι οι αρχιτέκτονες επηρεάστηκαν από τον γερμανικό φονξιοναλισμό.
Ως προς την κοινωνική ζωή, οι άνθρωποι οι οποίοι κατοικούσαν αυτά τα διαμερίσματα ήταν, εκτός από τους Έλληνες της Μ. Ασίας, και ποντιακής καταγωγής. Αυτοί οι άνθρωποι ζούσαν για πολλά χρόνια σ’ αυτά καθώς και οι απόγονοί τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο αρχιτέκτονας Δημήτρης Ευταξιόπουλος, ο οποίος γεννήθηκε το 1955 και μεγάλωσε σε μία τέτοια κατοικία. Η γιαγιά του ήταν πρόσφυγας από τον Πόντο και όταν έφτασε στην Ελλάδα, την κέρδισε ύστερα από ένα λαχείο. Mε το πέρασμα του χρόνου όμως, όσα οικήματα εγκαταλείφθηκαν, κατοικήθηκαν από διάφορες κοινωνικές ομάδες, όπως ακτιβιστές, οικονομικούς μετανάστες και φοιτητές, εκ των οποίων οι τελευταίοι ζητούσαν την ανάπλαση των πολυκατοικιών.
“Προσφυγικά” λεωφόρου Αλεξάνδρας: Προτάσεις ανάπλασης
Τα τελευταία χρόνια, κυρίως από το 2019 και έπειτα, τόσο εθνικοί όσο και τοπικοί φορείς της Αθήνας έχουν προτείνει διάφορα σχέδια ανάπλασης των “Προσφυγικών”. Συγκεκριμένα, από τα 177 διαμερίσματα τα οποία ανήκουν στην Περιφέρεια Αττικής, τα 108 έχουν προοριστεί να αναμορφωθούν ως εξής: μερικά από αυτά πρόκειται να φιλοξενήσουν ανθρώπους από ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, κάποια θα διατεθούν ως χώροι για το ογκολογικό νοσοκομείο “Άγιος Σάββας” και τα υπόλοιπα θα αξιοποιηθούν για την ίδρυση ενός μουσείου μικρασιατικής καταστροφής. Ειδικότερα, ο τωρινός περιφερειάρχης Αττικής, Νικόλαος Χαρδαλιάς, στα μέσα του προηγούμενου μήνα εξέδωσε ανακοίνωση με την οποία γνωστοποίησε τον τρόπο και τον χρόνο εφαρμογής του σχεδίου ανάπλασης. Το πρόγραμμα αναμένεται να υλοποιηθεί σε βάθος διετίας, δηλαδή έως το 2028. Παρόλα αυτά, οι λιγοστοί απόγονοι προσφύγων οι οποίοι κατοικούν ακόμα σ’ αυτά τα διαμερίσματα αντιδρούν στα σχέδια ανάπλασης. Το κυριότερο επιχείρημα για την διατήρηση των διαμερισμάτων τους είναι ότι αποτελούν εκπρόσωπο συλλογικής προσφυγικής μνήμης. Θα καταφέρει τελικά να πραγματοποιηθεί το φιλόδοξο αυτό πρόγραμμα;
Τα “Προσφυγικά” της λεωφόρου Αλεξάνδρας αναμφίβολα σημάδεψαν την εποχή τους καθώς και τις μεταγενέστερες. Μέσα από την μακραίωνη ιστορία τους μπορεί να αντιληφθεί οποιοσδήποτε την βαθιά παράδοση η οποία δημιουργήθηκε από τους κατοίκους τους. Ο έλεγχός τους πέρασε από πολλά πρόσωπα και φορείς μα δεν κατεδαφίστηκαν ποτέ. Και μόνο ότι στέκονται ακόμα αποδεικνύουν την προσπάθεια των ανθρώπων τους να τα διασώσουν από το γκρέμισμα και τη λήθη του χρόνου. Η ιστορία τους μετατρέπεται σε απτή πραγματικότητα μέσα από τα σημάδια του χρόνου στους τοίχους τους. Συνεπώς, δεν πρόκειται για ένα απλό μνημείο αλλά για έναν φορέα εκπροσώπησης της ελληνικής συλλογικής προσφυγικής μνήμης.
Πηγές
Βαλιάντζας, Ζ. (2020). Αστικά και οικιστικά κοινά: η κατοικία ως κοινό. Ανακτήθηκε από: https://ir.lib.uth.gr/xmlui/bitstream/handle/11615/53957/21850.pdf?sequence=1 (τελευταία πρόσβαση: 17/2/2026).
Καβουκοπούλου, Ε. (2023). Η προσφυγική μνήμη στον αστικό ιστό: Τα προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας. Ανακτήθηκε από: https://apothesis.eap.gr/archive/item/178165 (τελευταία πρόσβαση: 17/2/2026).
Kokkinidis, T. (2026). Athens’ historic “Prosfygika” to be reborn as social housing. Ανακτήθηκε από: https://greekreporter.com/2026/02/13/athens-historic-prosfygika-reborn-social-housing/ (τελευταία πρόσβαση: 17/2/2026).
Κούβαρη, Δ. (2023). Φυλακές, γήπεδο και προσφυγιά: Η λεωφόρος Αλεξάνδρας. Ανακτήθηκε από: https://apothesis.eap.gr/archive/item/178114 (τελευταία πρόσβαση: 17/2/2026).
Chrysopoulos, F. (2019). Pontic Greek refugee housing in Athens to be restored: ανακτήθηκε από: https://greekreporter.com/2019/05/03/pontic-greek-refugee-housing-in-athens-to-be-restored/ (τελευταία πρόσβαση: 17/2/2026).
Τα προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας: Η επόμενη μέρα για το τοπόσημο της Αθήνας. (2019). Ανακτήθηκε από: https://www.lifo.gr/now/greece/ta-prosfygika-tis-leoforoy-alexandras-i-epomeni-mera-gia-toposimo-tis-athinas (τελευταία πρόσβαση: 18/2/2026).
The development plan for buildings on Alexandra Avenue has been launched. (2026). Ανακτήθηκε από: https://en.protothema.gr/2026/01/14/the-development-plan-for-buildings-on-alexandra-avenue-has-been-launched/ (τελευταία πρόσβαση: 18/2/2026).
