Πώς οι ναύτες νίκησαν το χρόνο στους ωκεανούς
Η τέχνη του scrimshaw έγινε ένας τρόπος για τους ναυτικούς των προηγούμενων αιώνων να ασχοληθούν με την πνευματική τους απόδραση κατά τις πληκτικές και ατέρμονες ώρες που βρίσκονταν εν πλω. Έχοντας στην κατοχή τους μια μόλις βελόνα ραψίματος, έναν σουγιά και λίγη καπνιά από τα λυχνάρια που διέθεταν, οι ναυτικοί κατόρθωσαν να δαμάσουν τον αναξιοποίητο χρόνο. Δηλαδή μετέτρεψαν σκληρά δόντια φάλαινας και οστά σε περίτεχνα κειμήλια. Τα έργα τέχνης που δημιούργησαν αποτέλεσαν αναμφίβολα και μια υπενθυμιστική πράξη του κόσμου που απαρνήθηκαν πριν ξεκινήσουν το ταξίδι τους. Τα αντικείμενα αυτά που τις περισσότερες φορές φιλοτεχνήθηκαν υπό ελάχιστο φως, απεικόνιζαν τις θαλάσσιες μάχες με τα κήτη αλλά και τις γυναίκες που τους περίμεναν στη στεριά μέχρι να επιστρέψουν από το ταξίδι τους. Με αυτή την έννοια, το scrimshaw χαρακτηρίστηκε ως μια από τις πιο αυθεντικές λαϊκές τέχνες των θαλασσών, όπου η σκληρότητα της επιβίωσης διαμορφώθηκε σε μια πράξη δημιουργίας και ιστορικής καταγραφής.
Η ιεροτελεστία του scrimshaw
Για να παραχθεί το τελικό αποτέλεσμα απαιτούνταν 3 στάδια παραγωγής. Το scrimshaw είναι μια εξαιρετικά επίπονη και χρονοβόρα διαδικασία που απαιτούσε πολλές εργατοώρες. Το πρώτο επομένως στάδιο ήταν προπαρασκευαστικό καθώς ξεκινούσε η λείανση. Το δόντι ή το οστό της φάλαινας είναι στην αρχή τραχύ και γεμάτο ατέλειες. Οι ναύτες χρησιμοποιούσαν δέρμα καρχαρία (που λειτουργούσε σαν γυαλόχαρτο) και ελαφρόπετρα για να εξομαλύνουν την επιφάνεια μέχρι να γίνει λεία και γυαλιστερή σαν καθρέφτης. Στο δεύτερο στάδιο ξεκινούσε η χαρακτική. Με τη βοήθεια μιας απλής βελόνας ή ενός σουγιά, άρχιζαν να τρυπούν ή να χαράζουν το σχέδιο. Καθώς το υλικό είναι άκαμπτο κάθε κίνηση έπρεπε να είναι ακριβής και με πολλή προσοχή στη λεπτομέρεια. Στο τελικό στάδιο παρασκευής λάμβανε χώρα το μελάνωμα. Για να φανεί δηλαδή το σχέδιο άπλωναν πάνω στην επιφάνεια μια χρωστική ή ακόμα και κατακάθι καφέ. Σκουπίζοντας το περίσσιο μελάνι το χρώμα παρέμενε μόνο μέσα στις χαραγμένες γραμμές, αποκαλύπτοντας την εικόνα με θεαματική αντίθεση.
Το scrimshaw στην καθημερινότητα
Όσο περνούσε ο καιρός που οι ναύτες ταξίδευαν στη θάλασσα, αξιοποιούσαν το χρόνο τους με την παραγωγή δώρων για τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Κατάφεραν να μεταμορφώσουν το σκληρό οστό σε περίτεχνες χτένες, λαβές για μαχαίρια και θήκες για βελόνες. Ιδιαίτερη θέση κατείχαν τα busks, τα ελαστικά ενισχυτικά για τους κορσέδες των γυναικών της εποχής, πάνω στα οποία οι ναυτικοί χάραζαν ερωτικά ποιήματα, άνθη και σύμβολα πίστης. Κάθε τέτοιο κειμήλιο αποτελούσε μια εξισορρόπηση ανάμεσα στην άγρια ζωή του ωκεανού και τη θαλπωρή της στεριάς που τόσο είχαν στερηθεί.
Όταν η τέχνη συνάντησε την οικολογία
Η τέχνη του scrimshaw έχει αναδιαμορφωθεί σημαντικά ως συνέπεια της μείωσης της εμπορικής φαλαινοθηρίας αλλά και των νόμων που προστατεύουν τα θαλάσσια θηλαστικά, οι οποίοι είναι εξαιρετικά αυστηροί. Η προστασία της βιοποικιλότητας αλλά και η όλο και αυξανόμενη κοινωνική ευαισθησία έχουν οδηγήσει στη μείωση της χρήσης φρέσκων υλικών από κήτη. Ωστόσο αυτό δεν σήμανε το τέλος της τέχνης αλλά την γέννηση μιας νέας εποχής. Στην νέα αυτή εποχή η δημιουργική έκφραση έπρεπε να εναρμονίζεται με τον σεβασμό προς το φυσικό περιβάλλον και τη ζωή που για χρόνια είχε αλληλένδετη σχέση με αυτή την παράδοση.
Σήμερα το scrimshaw βιώνει μια εντυπωσιακή αναγέννηση στρεφόμενο σε υλικά από έναν άλλον κόσμο όπως το ελεφαντόδοντο μαμούθ. Καθώς οι παγετώνες της Σιβηρίας και την Αλάσκας λιώνουν, αποκαλύπτουν χαυλιόδοντες ζώων που εξαφανίστηκαν πριν από χιλιάδες χρόνια, παρέχοντας στο σύγχρονο καλλιτέχνη έναν ηθικό και απολύτως νόμιμο καμβά που προσφέρει ξεχωριστές ιδιότητες. Αυτό το απολιθωμένο υλικό τόσο χαρακτηριστικά χρωματισμένο από χιλιάδες χρόνια επαφής με τα μέταλλα στο έδαφος, καθιστά δυνατό για τους σημερινούς καλλιτέχνες να δημιουργούν έργα με απίστευτο φωτορεαλισμό. Ως συνέπεια παρατηρούμε ότι η παράδοση μπορεί όχι μόνο να αντέξει, αλλά και να επιβιώσει αν διατηρήσει επαφές με το παρελθόν της, με την προϋπόθεση ότι δεν επιβαρύνει το παρόν.
