Στις 11 Ιανουαρίου 1944, ο Πειραιάς ξημέρωσε με ήλιο και μια απατηλή αίσθηση ηρεμίας. Ήταν μεσημέρι όταν οι σειρήνες ήχησαν στις 11:45, προειδοποιώντας για αεροπορική επιδρομή. Οι κάτοικοι, κουρασμένοι από τον πόλεμο και τις συνεχείς συναγερμικές ασκήσεις, δεν αντέδρασαν με την απαιτούμενη εγρήγορση. Οι Γερμανοί στρατιώτες έσπευσαν στα καταφύγια, ενώ οι Πειραιώτες, καθησυχασμένοι από την ψευδή πληροφορία περί «ασκήσεως», παρέμειναν στους δρόμους. Λίγο μετά τις 12:00, δεκάδες αμερικανικά βομβαρδιστικά B-17 εμφανίστηκαν στον ουρανό, σηματοδοτώντας την έναρξη του βομβαρδισμού του Πειραιά το 1944, μιας από τις πιο φονικές συμμαχικές επιθέσεις στην ελληνική επικράτεια, με επίκεντρο το λιμάνι και τις πυκνοκατοικημένες συνοικίες της πόλης.
Οι τρεις επιδρομές της 11ης Ιανουαρίου που ισοπέδωσαν τον Πειραιά
Ο βομβαρδισμός του Πειραιά το 1944 ξεκίνησε λίγο πριν το μεσημέρι, όταν τα αμερικανικά B‑17 έπληξαν όχι μόνο το λιμάνι, αλλά και πυκνοκατοικημένες συνοικίες όπως η Αγία Τριάδα, η Καστέλλα, τα Καμίνια, η Παλιά και Νέα Κοκκινιά, ο Άγιος Διονύσιος, η Τρούμπα, ακόμη και περιοχές μακριά από στρατιωτικούς στόχους όπως η Νίκαια και η Καλλιθέα. Οι βόμβες έπεφταν με μεγάλη διασπορά, καταστρέφοντας εργοστάσια, σπίτια, σχολεία και καταφύγια, ενώ η κατάρρευση της Αγίας Τριάδας και του καταφυγίου της Ηλεκτρικής προκάλεσε δεκάδες εγκλωβισμούς. Το απόγευμα ακολούθησε δεύτερη επιδρομή από τη RAF, η οποία συνεχίστηκε μέσα στο σκοτάδι, δυσκολεύοντας τα σωστικά συνεργεία και αυξάνοντας δραματικά τον αριθμό των θυμάτων. Μέχρι το βράδυ της 11ης Ιανουαρίου, ο Πειραιάς είχε δεχτεί τρία κύματα επίθεσης, με τον πιο φονικό να αφήνει πίσω του μια πόλη ισοπεδωμένη και χιλιάδες ζωές διαλυμένες.
Ισοπέδωση, λεηλασίες και ο ανθρώπινος όλεθρος
Ο βομβαρδισμός του Πειραιά άφησε πίσω του μια πόλη σχεδόν ολοκληρωτικά κατεστραμμένη. Περισσότερα από 4.000 κτίρια ισοπεδώθηκαν ή υπέστησαν σοβαρές ζημιές: το ιστορικό κέντρο, οι λιμενικές εγκαταστάσεις, εργοστάσια, σχολεία, νοσοκομεία, ακόμη και εκκλησίες όπως η Αγία Τριάδα, της οποίας σώθηκε μόνο η πρόσοψη. Το καταφύγιο της Ηλεκτρικής μετατράπηκε σε ομαδικό τάφο για 85 μαθήτριες και 15 δασκάλες, ενώ εκατοντάδες άμαχοι εγκλωβίστηκαν κάτω από τα ερείπια, αδυνατώντας να σωθούν λόγω της διακοπής των επιχειρήσεων διάσωσης από το δεύτερο και τρίτο, νυχτερινό κύμα της RAF. Οι ανθρώπινες απώλειες ήταν τεράστιες: οι νεκροί υπολογίζονται σε 200, εκ των οποίων μόλις οκτώ ήταν Γερμανοί στρατιώτες, ενώ αμέτρητοι τραυματίστηκαν ή πέθαναν από ασφυξία και πνιγμό στα πλημμυρισμένα καταφύγια. Oι τραυματίες υπολογίζονται πάνω από 5.000 άτομα, σύμφωνα με τον τύπο της εποχής. Μετά την καταστροφή, ο Πειραιάς μετατράπηκε σε ένα απέραντο πεδίο λεηλασίας. Oμάδες ανθρώπων έσπευσαν να μαζέψουν σίδερα, μηχανικά εξαρτήματα και οικοδομικά υλικά από τα ερείπια, είτε για να επιβιώσουν είτε για να τα πουλήσουν στη μαύρη αγορά. Η πόλη άδειασε από τους κατοίκους της, που εγκατέλειπαν τα καμένα σπίτια και τα συντρίμμια αναζητώντας καταφύγιο στην Αθήνα ή σε άλλες περιοχές.
Γιατί ο βομβαρδισμός υπήρξε τόσο σφοδρός;
Ο βομβαρδισμός του Πειραιά το 1944 υπήρξε τόσο σφοδρός λόγω ενός συνδυασμού στρατιωτικών, επιχειρησιακών και συγκυριακών παραγόντων που οδήγησαν σε μια από τις πιο καταστροφικές επιθέσεις της Κατοχής. Παρότι ο αρχικός στόχος των Συμμάχων ήταν οι γερμανικές ναυτικές εγκαταστάσεις στο λιμάνι, η επιχείρηση εξελίχθηκε σε πλήρη αποτυχία. H βαριά νέφωση, ο παγετός και η σύγκρουση δύο αεροσκαφών στον αέρα διέλυσαν τον σχηματισμό των βομβαρδιστικών, με αποτέλεσμα οι βόμβες να σκορπιστούν ανεξέλεγκτα πάνω από ολόκληρη την πόλη. Οι πιλότοι της 301ης Μοίρας είχαν πετάξει πολλές φορές πάνω από την περιοχή και γνώριζαν τον χάρτη, όμως οι ακραίες καιρικές συνθήκες και η έλλειψη σαφούς στόχου στο ημερολόγιο αποστολής οδήγησαν σε πλήρη απώλεια ακρίβειας.
H επίθεση πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο που οι Γερμανοί βρίσκονταν ήδη σε υποχώρηση, γεγονός που καθιστά τον βομβαρδισμό ακόμη πιο αμφιλεγόμενο, καθώς το λιμάνι δεν είχε πλέον την ίδια στρατηγική σημασία. Παρ’ όλα αυτά, οι Σύμμαχοι επιδίωκαν να αποκόψουν τις δυνάμεις Κατοχής από τον εξωτερικό ανεφοδιασμό, επιταχύνοντας την κατάρρευσή τους. Το αποτέλεσμα, όμως, ήταν μια επιχείρηση που δεν επηρέασε την έκβαση του πολέμου, αλλά προκάλεσε χιλιάδες θύματα και τεράστια καταστροφή στον άμαχο πληθυσμό.
Οι παράπλευρες απώλειες και η εγκατάλειψη της πόλης μετά τον βομβαρδισμό
Μετά τον βομβαρδισμό του Πειραιά το 1944, το λιμάνι βρέθηκε σε κατάσταση πλήρους παράλυσης. Οι προβλήτες είχαν διαλυθεί, οι αποθήκες είχαν μετατραπεί σε σωρούς από σίδερα και καμένα υλικά, ενώ πολλά εμπορικά και βοηθητικά πλοία είχαν βυθιστεί ή είχαν υποστεί ανεπανόρθωτες ζημιές. Η θαλάσσια κυκλοφορία σταμάτησε σχεδόν ολοκληρωτικά, και ο Πειραιάς, που μέχρι τότε αποτελούσε το κέντρο ανεφοδιασμού των γερμανικών δυνάμεων, μετατράπηκε σε μια άδεια, σιωπηλή λεκάνη γεμάτη καπνό και συντρίμμια.
Την ίδια στιγμή, οι κατοικίες γύρω από το λιμάνι και στις πυκνοκατοικημένες συνοικίες –Καμίνια, Αγία Τριάδα, Τρούμπα, Καστέλλα, Κοκκινιές– εγκαταλείφθηκαν μαζικά. Οι δρόμοι ήταν αδιάβατοι από τους κρατήρες και τα ερείπια, ενώ ο φόβος νέων επιδρομών ανάγκασε τους κατοίκους να φύγουν προς την Αθήνα, που είχε χαρακτηριστεί «ανοχύρωτη πόλη» και θεωρούνταν ασφαλέστερη. Μεγάλος αριθμός κατοίκων του Πειραιά κατέφυγαν στην Ομόνοια προκειμένου να διασωθούν. Η εικόνα της Ομόνοιας, γεμάτη οικογένειες που κοιμούνται στα πεζοδρόμια με κουβέρτες, θύμιζε προσφυγικό καταυλισμό, ενώ από μακριά φαίνονταν ακόμη οι λάμψεις των βομβών που συνέχιζαν να πέφτουν στον Πειραιά.
Η εικόνα του Πειραιά ήταν αυτή μιας πόλης-φάντασμα: κλειστά σπίτια, σπασμένα παράθυρα, κατεστραμμένα καταστήματα και μια αίσθηση απόλυτης εγκατάλειψης. Μπροστά σε αυτή την ερήμωση, η κυβέρνηση Ράλλη προσπάθησε να ανακόψει τη μαζική φυγή. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες της ομιλίας, ο Ράλλης ανακοίνωσε ότι θα επιταχθούν οι κατοικίες που είχαν εγκαταλειφθεί, ώστε να αναγκαστούν οι ιδιοκτήτες τους να επιστρέψουν σε αυτές. Επιχειρούσε, έτσι, η τότε κυβέρνηση, να αποκαταστήσει την κανονικότητα και να επαναφέρει την οικονομική δραστηριότητα. Ο Πειραιάς χρειάστηκε μήνες για να ξαναβρεί μία στοιχειώδη λειτουργία. Η πόλη είχε χάσει όχι μόνο τις υποδομές της, αλλά και τον πληθυσμό της, τη ζωντάνια της και την ψυχή της.
Η μνήμη και η αποκατάσταση του τραύματος του βομβαρδισμού του Πειραιά το 1944
Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο βομβαρδισμός του Πειραιά το 1944 παρέμενε σχεδόν χωρίς ιστορική έρευνα, ένα ιστορικό κενό που αντανακλούσε το βαθύ συλλογικό τραύμα των Πειραιωτών. Για δεκαετίες, το γεγονός ζούσε περισσότερο ως πληγή παρά ως τεκμηριωμένη ιστορική μνήμη. Η ένταση του σοκ και η δυσκολία των επιζώντων να μιλήσουν για όσα έζησαν καθυστέρησαν τη συστηματική καταγραφή μαρτυριών. Από τη δεκαετία του 1980 και έπειτα, ξεκίνησαν οι πρώτες οργανωμένες προσπάθειες συλλογής προφορικών μαρτυριών και ιστορικής έρευνας, ανοίγοντας τον δρόμο για την επιστημονική ανάδειξη του γεγονότος. Τα τελευταία χρόνια, το Ιστορικό Αρχείο Δήμου Πειραιά και οι πολιτιστικοί φορείς της πόλης έχουν αναλάβει ενεργό ρόλο στην αποκατάσταση της ιστορικής μνήμης. Αναδεικνύουν τα σωζόμενα καταφύγια, οργανώνουν περιηγήσεις στα κτίρια που επλήγησαν και διασώζονται μέχρι σήμερα, και φέρνουν στο προσκήνιο ένα γεγονός που σημάδεψε ανεξίτηλα την ταυτότητα του Πειραιά.
Πηγές Άρθρου
Iatrides, J.O. (2015) Revolt in Athens: The Greek Communist “Second Round,” 1944–1945. Oxford: Oxford University Press.
Makinen, G.E. (1984) ‘The Greek stabilization of 1944–46’, The American Economic Review, 74(5), pp. 1067–1074.
Νεολόγος Πατρών (1944) 12 Ιανουαρίου, Έτος Β’, αρ. 9.
Νεολόγος Πατρών (1944) 14 Ιανουαρίου, Έτος Β’, αρ. 11.
Νούσιας, Γ. (2024) ‘Ογδόντα χρόνια από τότε… Ο βομβαρδισμός του Πειραιά!’, Ίκαρος. Available at: https://ikaros.net.gr/ογδόντα-χρόνια-από-τότε-ο-βομβαρδισμ/ (Accessed: 7 January 2025).
Parren, M. (n.d.) British Troops in Greece after World War II (1944–1952).
Σκιαδαρέση, Μ.Ε. (1994) ‘Η Ελληνογαλλική Σχολή Jeanne d’Arc και ο βομβαρδισμός του Πειραιά (11 Ιανουαρίου 1944)’, Μνήμων, 16, pp. 157–161.
Σύνδεσμος Αποφοίτων Σχολής Ικάρων (2021) Ανακοίνωση 10 Ιουνίου 2021. (Accessed: 7 January 2025).
Woodhouse, C.M. (2018) The Struggle for Greece: 1941–1949. Oxford: Oxford University Press.
Loutsidis, G., Athanaselis, S., Spiliopoulou, C. and Stefanidou, M. (n.d.) ‘The Bombardement of the Piraeus Harbour by the Allied Forces in 1944, through the Exhibits of the Athens Criminology Museum’, in Turning Inside Out European University Heritage, p. 187.
