Όταν οι άνθρωποι συμπεριφερόμαστε αντίθετα με αυτό που πιστεύουμε, αισθανόμαστε αμηχανία, ανησυχία, στεναχώρια ή θυμό. Ο Leon Festiger, ψυχολόγος του Πανεπιστήμιου του Στάνφορντ, ονόμασε γνωστική ασυμφωνία τη διατήρηση δύο ή περισσότερων νοητικών στάσεων οι οποίες ψυχολογικά είναι ασυνεπείς μεταξύ τους.
Παράδειγμα γνωστικής ασυμφωνίας στην καθημερινή ζωή
Φανταστείτε ένα υποθετικό σενάριο όπου αποφασίζετε να συναντηθείτε με ένα άτομο που συμπαθείτε ελάχιστα. Τι θα συμβεί σε αυτή την περίπτωση; Πολύ πιθανόν να μην αισθάνεστε άνετα με τον εαυτό σας ή να σκέφτεστε μετανιωμένος πως θα ήταν προτιμότερο να είχατε μείνει σπίτι. Από τη στιγμή όμως που δεν μπορείτε απλώς να σηκωθείτε και να φύγετε, η θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας προβλέπει ότι θα αλλάξετε τη νοητική σας κατάσταση προκειμένου να βιώσετε λιγότερα αρνητικά συναισθήματα. Η σκέψη «πώς βγήκα μαζί του;» μπορεί να τροποποιηθεί με το: «ας του δώσω μια ευκαιρία, μπορεί τελικά να έχει πλάκα».
Αυτές οι γνωστικές τροποποιήσεις συνιστούν ουσιαστικά έναν αγώνα του εαυτού απέναντι στη δυσάρεστη συνθήκη. Τις περισσότερες φορές μάλιστα επιστρατεύονται χωρίς συνειδητή πρόθεση του ατόμου.
Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου ο άνθρωπος θα δράσει αντίθετα με αυτό που πιστεύει χωρίς να βιώσει αρνητικά συναισθήματα. Αυτό συμβαίνει όταν:
- υπάρχουν εξωτερικές πιέσεις (στο παραπάνω παράδειγμα βγήκατε με αυτό το άτομο στα πλαίσια επαγγελματικού ραντεβού που δεν θα μπορούσατε να αρνηθείτε)
- υπάρχουν υποσχέσεις ανταμοιβής (παρευρίσκεστε σε μία δεξίωση του γραφείου που βαριέστε αφόρητα, αλλά γνωρίζετε πως η παρουσία σας εκεί θα εκτιμηθεί από τον διευθυντή σας)
- υπάρχουν απειλές τιμωρίας
Όταν συμπεριφερόμαστε αντίθετα με την προσωπική μας στάση, αλλά υπάρχει μια ισχυρή δικαιολογία γι’ αυτό, τότε βιώνουμε μικρή γνωστική ασυμφωνία, λιγότερα αρνητικά συναισθήματα και δεν καταβάλουμε ιδιαίτερη προσπάθεια για να αλλάξουμε την άποψή μας. Το σημαντικότερο στοιχείο των εξωτερικών πιέσεων που μειώνει τη γνωστική ασυμφωνία είναι η αποποίηση της προσωπικής ευθύνης. Όταν το άτομο δεν αισθάνεται υπεύθυνο για την ασυμβατότητα της συμπεριφοράς του, τότε δεν πιέζεται και να την αλλάξει (Ηοck, 2009).
Γνωστική ασυμφωνία και κάπνισμα
Μια πολύ ενδιαφέρουσα εφαρμογή της γνωστικής ασυμφωνίας είναι στη διερεύνηση των αιτών που οι καπνιστές αρνούνται να κόψουν το κάπνισμα. Καθότι η ενημέρωση για τους κινδύνους του καπνίσματος (νοητική κατάσταση) έρχεται σε αντίθεση με τη συμπεριφορά (κάπνισμα), οι άνθρωποι βιώνουν ασυμφωνία και επιστρατεύουν γνωστικές τροποποιήσεις, ώστε να μειώσουν τα αρνητικά συναισθήματα (Ηοck, 2009). Το επιχείρημα ενός καπνιστή π.χ μπορεί να είναι: «εντάξει, το κάπνισμα βλάπτει, αλλά εγώ δεν καπνίζω πολύ».
Συμπεράσματα
Η γνωστική ασυμφωνία προκαλεί ένταση και αποδιοργάνωση. Η τάση να αλλάζουμε τις απόψεις μας όταν η συμπεριφορά μας είναι ασύμβατη με αυτά που πιστεύουμε χαρακτηρίζει όλους τους ανθρώπους. Σε μερικές περιπτώσεις η τάση αυτή αποδεικνύεται αποτελεσματική (το ραντεβού καταλήγει περισσότερο υποφερτό), ενώ σε άλλες μπορεί να κρύβει κινδύνους.
Βιβλιογραφία:
Hock, R.R. (2009). 40 ΜΕΛΕΤΕΣ ΠΟΥ ΑΛΛΑΞΑΝ ΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Αθήνα: Τόπος, 2009.
