Η αίσθηση της ταυτότητας είναι πολύ σημαντική για τον αυτο-προσδιορισμό του ατόμου. Ποιος είμαι, τι θέλω, τι μπορώ να κάνω, τι μου αρέσει, τι προτιμώ. Η προσωπική ταυτότητα δίνει στη ζωή νόημα και προορισμούς. Βοηθά το άτομο να κατανοεί καλύτερα τον εαυτό του, τους άλλους και τα γεγονότα που βιώνει.
Στην ταυτότητα ιδιαίτερη έμφαση έδωσε ο Erik Erikson, αν και στη συνέχεια διάφοροι θεωρητικοί ασχολήθηκαν με την ίδια έννοια, υπό διαφορετική σκοπιά ο καθένας. Ένας από αυτούς ήταν και ο James Marcia που, επεκτείνοντας την θεωρία του Erikson, πρότεινε τέσσερις καταστάσεις ταυτότητας για τους εφήβους:
Κατάσταση αποκλεισμού. Ο έφηβος έχει δεσμευτεί σε αξίες, ιδέες και όνειρα που δεν έχει επιλέξει ο ίδιος. Η επιρροή των γονέων εδώ είναι μεγάλη. Σε αυτή την κατάσταση ταυτότητας ο νέος ενδέχεται να βιώνει αισθήματα χαμηλούς αυτοπεποίθησης. O πειραματισμός λείπει. Σε γενικές γραμμές ωστόσο η προσαρμογή του είναι καλή και οι συγκρούσεις ελάχιστες.
Κατάσταση αναστολής. Εδώ ο έφηβος ή ο νεαρός ενήλικας «ψάχνεται». Πρόκειται για μια κατάσταση όπου το άτομο καλείται να πάρει αποφάσεις. Αυτές μπορεί να αφορούν τις σπουδές, την επιλογή επαγγέλματος, τις πολιτικές ή θρησκευτικές πεποιθήσεις. Το άτομο ενδέχεται να βιώνει ανησυχία, άγχος, και η συμπεριφορά του να χαρακτηρίζεται από αντιφάσεις. Είναι συνήθης η εικόνα ενός εφήβου που αλλάζει μουσικές προτιμήσεις, στυλ εμφάνισης και μελλοντικά σχέδια σε σύντομο χρονικό διάστημα. Πρόκειται ωστόσο για μία φυσιολογική διάσταση της εφηβείας. Με τον πειραματισμό και τη δοκιμή, ο έφηβος αρχίζει να συγκροτεί μια ισορροπημένη ταυτότητα.
Κατάσταση διάχυσης. Η πιο επικίνδυνη κατάσταση ταυτότητας. Ο νέος δεν ενδιαφέρεται να βρει προορισμούς στη ζωή του, οι επαγγελματικές ή ηθικές επιλογές είναι αδιάφορες και η άμεση ικανοποίηση είναι συχνά ο στόχος. Σε μια τέτοια κατάσταση ο έφηβος μπορεί να εγκαταλείψει το σχολείο και να στραφεί στις ουσίες. Η χρήση ουσιών συνιστά άμυνα απέναντι στις ευθύνες. Συχνά τέτοια παιδιά ανατράφηκαν από γονείς αδιάφορους και απόμακρους, οι οποίοι απλώς «τα άφησαν στη μοίρα τους».
Κατάσταση συγκρότηση ταυτότητας. Νέοι που πέρασαν μια κρίση ταυτότητας και πλέον έχουν βρει τα πράγματα και τις ιδέες με τα οποία θέλουν να δεσμευτούν. Έχουν διαμορφώσει έναν ηθικό κώδικα και μια κοσμοθεωρία για τη ζωή, διαθέτοντας ένα καθαρό πλάνο σχετικά με τις σπουδές και τον επαγγελματικό τους δρόμο. Αυτή είναι η πιο ώριμη κατάσταση στην οποία μπορεί να φτάσει ο νέος. Γι’ αυτό φυσικά είναι και η πιο επιθυμητή. Τα άτομο εδώ είναι συναισθηματικά ισορροπημένο.
Οι καταστάσεις ταυτότητας μπορεί να ποικίλουν μέσα στο ίδιο άτομο ανάλογα με το θέμα εξετάζεται κάθε φορά. Ένας έφηβος μπορεί να βρίσκεται σε κατάσταση συγκρότησης σχετικά με τις σπουδές του, σε κατάσταση αναστολής για την πολιτική του τοποθέτηση και σε κατάσταση αποκλεισμού για τη θρησκευτική του πίστη.
Η συγκρότηση ταυτότητας αποτελεί μια καίρια διαδικασία για την ψυχολογική εξέλιξη του ατόμου. Γονείς και καθηγητές οφείλουν να βοηθήσουν τα παιδιά και τους εφήβους να διαμορφώσουν μια συγκροτημένη ταυτότητα: Η επιβολή δικών τους πιστεύω και ονείρων δεν είναι η κατάλληλη λύση. Ο έφηβος πρέπει να είναι ελεύθερος να αναπτυχθεί ψυχολογικά, δίχως αυτό να σημαίνει πως οι ενήλικες θα του στερήσουν την καθοδήγηση και τα όρια.
Βιβλιογραφία:
Craig, G.J., & Baucum, D. (2008). H Ανάπτυξη του Ανθρώπου. Τόμος Β. Εκδόσεις Παπαζήση. Αθήνα.
