Τα “fake news”, η παραπληροφόρηση, οι φήμες και οι υπερβολές λειτούργησαν ως αόρατα όπλα, διαμορφώνοντας το κλίμα και ενισχύοντας το ηθικό των Ελλήνων πριν και κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821. Λειτούργησαν ενθαρρυντικά για τον ελληνικό λαό καθώς αναπτέρωναν τις προσδοκίες τους για την έκβαση του αγώνα της αποτίναξης του τουρκικού ζυγού.
Fake news του 1821: Οι πρώτες φήμες πριν την Επανάσταση
Πριν από το ξέσπασμα της Επανάστασης ο ελληνικός λαός που ζούσε υπό οθωμανική κυριαρχία είχε ανάγκη από την ελπίδα και την προσδοκία της απελευθέρωσης. Υπό αυτές τις συνθήκες διαδόθηκαν πολλές φήμες που, αν και δεν ανταποκρίνονταν πλήρως στην πραγματικότητα, λειτούργησαν ως ψυχολογική προετοιμασία για τον αγώνα.
Παράδειγμα αποτελεί η πίστη στην βοήθεια από το εξωτερικό και συγκεκριμένα στο «ξανθό γένος», όπως αποκαλούσαν τότε τους Ρώσους. Στην Ελλάδα υπήρχε η αντίληψη ότι οι Ρώσοι λόγω κοινής ορθόδοξης πίστης θα συνέβαλαν στρατιωτικά στον αγώνα τον Ελλήνων. Η ιδέα αυτή δεν ήταν εντελώς αβάσιμη, καθώς η Ρωσία είχε συγκρουστεί με την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο παρελθόν. Ωστόσο, η βεβαιότητα ότι η ρωσική βοήθεια ήταν άμεση και δεδομένη αποτελούσε υπερβολή και, ουσιαστικά, μια μορφή «fake news». Παρ’ όλα αυτά, ενίσχυσε την πίστη των υπόδουλων Ελλήνων ότι η απελευθέρωση ήταν εφικτή.
Παράλληλα, σημαντικό ρόλο έπαιξαν και οι υπερβολές γύρω από τη δράση της Φιλικής Εταιρείας. Η μυστική αυτή οργάνωση παρουσιαζόταν συχνά ως πανίσχυρη, με τεράστιους οικονομικούς πόρους και διεθνή στήριξη. Στην πραγματικότητα, αν και είχε σημαντική επιρροή, οι δυνατότητές της ήταν περιορισμένες. Ωστόσο, η εικόνα μιας ισχυρής και καλά οργανωμένης δύναμης ενίσχυσε την εμπιστοσύνη των Ελλήνων και προσέλκυσε περισσότερα μέλη. Άλλες τέτοιες φήμες σχετικά με τη ρωσική βοήθεια ήταν οι εξής: Ο Υψηλάντης δήλωνε στο Ιάσιο της Μολδοβλαχίας πως η Ρωσία ήταν στο πλευρό των Ελλήνων και στήριζε την Επανάσταση ενώ καπεταναίοι και ιερείς διέδιδαν την άφιξη ρωσικών πλοίων και αποστολών με πολεμοφόδια. Μάλιστα στην Άμφισσα, ο Πανουριάς έβαλε άνθρωπο να φέρει ψευδή είδηση για «άφιξη ρωσικών πλοίων στο Γαλαξίδι», ώστε να πείσει τους προεστούς που είχαν αμφιβολίες.
Εκτός από το ξανθό γένος οι Έλληνες είχαν εναποθέσει τις ελπίδες τους και σε άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις. Αρκετοί ήταν αυτοί που πίστευαν ότι οι ισχυρές χώρες της Ευρώπης θα στήριζαν τον αγώνα. Αυτό όμως δεν ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα καθώς οι περισσότερες κυβερνήσεις της εποχής ήταν επιφυλακτικές ή και αρνητικές (όπως ο Μέτερνιχ) απέναντι σε επαναστατικά κινήματα, καθώς φοβούνταν την εξάπλωση της αστάθειας. Ωστόσο, η διάδοση αυτών των προσδοκιών βοήθησε στη δημιουργία ενός κλίματος αισιοδοξίας. Οι φήμες αυτές δεν ήταν τυχαίες αλλά διαδίδονταν σκόπιμα, ως μέσο προπαγάνδας.
Fake news κατά τη διάρκεια της Επανάστασης
Με την έναρξη της Επανάστασης, το 1821, η διάδοση ψευδών ή υπερβολικών πληροφοριών όχι μόνο συνεχίστηκε αλλά και εντάθηκε. Σε συνθήκες πολέμου, όπου η επικοινωνία ήταν περιορισμένη και οι πληροφορίες διαδίδονταν αργά (και πολύ συχνά δεν επιβεβαιώνονταν) οι φήμες μπορούσαν να εξαπλωθούν εύκολα.
Ένα βασικό χαρακτηριστικό των «fake news» της περιόδου ήταν η υπερβολή στις στρατιωτικές επιτυχίες. Νίκες των επαναστατών παρουσιάζονταν συχνά ως μεγαλύτερες από ό,τι ήταν στην πραγματικότητα, ενώ οι απώλειες υποβαθμίζονταν. Αυτό είχε ως στόχο την ενίσχυση του ηθικού τόσο των αγωνιστών όσο και του άμαχου πληθυσμού. Αντίστοιχα, οι ήττες είτε αποκρύπτονταν είτε παρουσιάζονταν ως προσωρινές δυσκολίες. Τέτοιες φήμες ήταν ότι ο Κολοκοτρώνης είχε πάει στην Μάνη με 10.000 στρατεύματα ενώ στην πραγματικότητα είχε πάει μόνος του, ενώ οι επικεφαλής στο στρατόπεδο των Βερβαίνων κάθε νύχτα έγραφαν γράμματα με «καλές ειδήσεις» και τα διάβαζαν στα στρατεύματα για να τα εμψυχώσουν.
Από την άλλη πλευρά, διαδίδονταν και φήμες που αφορούσαν τον εχθρό. Για παράδειγμα, κυκλοφορούσαν πληροφορίες ότι οι οθωμανικές δυνάμεις ήταν πιο αδύναμες ή αποδιοργανωμένες από ό,τι ήταν στην πραγματικότητα. Αυτές οι πληροφορίες ενίσχυαν το θάρρος των επαναστατών και δημιουργούσαν την εντύπωση ότι η νίκη ήταν κοντά.
Σημαντικό ρόλο έπαιξαν επίσης οι φήμες για επικείμενη ξένη βοήθεια. Καθ’ όλη τη διάρκεια του αγώνα, οι Έλληνες πίστευαν ότι ευρωπαϊκές δυνάμεις θα επενέβαιναν άμεσα υπέρ τους. Αν και τελικά υπήρξε παρέμβαση (όπως στην περίπτωση της Ναυμαχίας του Ναυαρίνου), αυτή ήρθε αρκετά αργότερα. Ωστόσο, οι συνεχείς φήμες για «επικείμενη βοήθεια» λειτουργούσαν υποστηρικτικά.
Επιπλέον, ο διεθνής Τύπος της εποχής συνέβαλε στη διάδοση τόσο αληθινών όσο και υπερβολικών ή ανακριβών πληροφοριών. Φιλελληνικά κινήματα στην Ευρώπη δημοσίευαν ιστορίες που τόνιζαν τις θυσίες και τον ηρωισμό των Ελλήνων, αλλά συχνά περιείχαν υπερβολές ή δραματοποιήσεις. Αυτές οι αφηγήσεις είχαν διπλό στόχο: αφενός να κινητοποιήσουν την κοινή γνώμη στην Ευρώπη και αφετέρου να ενισχύσουν το ηθικό των επαναστατών.
Τέλος, δεν πρέπει να αγνοηθεί ότι τα «fake news» χρησιμοποιήθηκαν και ως εργαλείο εσωτερικής πολιτικής. Σε ορισμένες περιπτώσεις, πληροφορίες διαστρεβλώνονταν ή κατασκευάζονταν για να ενισχύσουν τη θέση συγκεκριμένων ηγετών ή να αποδυναμώσουν αντιπάλους, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια των εμφύλιων συγκρούσεων.
Συμπέρασμα
Όπως συμβαίνει και σήμερα τα«fake news» του 1821 διαμόρφωσαν σε σημαντικό βαθμό την έκβαση του αγώνα των Ελλήνων. Πριν την Επανάσταση, οι φήμες λειτούργησαν ως μέσο αφύπνισης και κινητοποίησης, καλλιεργώντας την ελπίδα και την πίστη στην επιτυχία ενώ κατά τη διάρκειά της, συνέβαλαν στη διατήρηση του ηθικού και στη συνέχιση του αγώνα, ακόμη και σε δύσκολες στιγμές, όταν ο ελληνικός λαός απογοητεύονταν από ήττες ή έλλειψη εξωτερικής βοήθειας.
Παρότι σήμερα η διάδοση των «fake news» θεωρείται κυρίως αρνητικό φαινόμενο, στην περίπτωση του 1821 φαίνεται ότι είχε και μια διαφορετική διάσταση: λειτούργησε ως εργαλείο ψυχολογικής ενίσχυσης και συλλογικής κινητοποίησης. Αυτό δεν αναιρεί τους κινδύνους της παραπληροφόρησης, αλλά δείχνει ότι η επίδρασή της εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εμφανίζεται.
Πηγές:
H Ελληνική Επανάσταση στις σελίδες ρωσικών εντύπων του 19ου αιώνα (χ.η.) Καθημερινή. Ανακτήθηκε από: www.kathimerini.gr (Τελευταία πρόσβαση στις 21/03/2026)
Τα fake news της επανάστασης και μερικές πικρές αλήθειες για το ‘21 (2025). Alfavita. Ανακτήθηκε από: www.alfavita.gr (Τελευταία πρόσβαση στις 21/03/2026)
Τα …Fake News της Επανάστασης! (2025). Στο Νησί. Ανακτήθηκε από: www.stonisi.gr (Τελευταία πρόσβαση στις 21/03/2026)
