Υπάρχουν ιστορίες που δεν ανήκουν σε μια εποχή. Ανήκουν στον άνθρωπο. Η Οδύσσεια του Ομήρου είναι μία από αυτές. Χιλιάδες χρόνια μετά, ακόμη μας συγκινεί, όχι επειδή μιλά για θεούς, τέρατα και μακρινούς προορισμούς, αλλά επειδή περιγράφει κάτι βαθιά οικείο: την προσπάθεια του ανθρώπου να επιστρέψει «σπίτι».
Με αφορμή τη νέα κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον Christopher Nolan, αξίζει να σταθούμε σε μια διαφορετική ανάγνωση του έπους. Ίσως, τελικά, η Ιθάκη να μην είναι ένα νησί. Ίσως να είναι η στιγμή που κοιτάζουμε τον εαυτό μας και αναγνωρίζουμε ότι δεν είμαστε πια οι ίδιοι.
Και αυτό δεν είναι απαραίτητα κάτι που πρέπει να φοβηθούμε.
Το ταξίδι αφήνει πάντα το αποτύπωμά του
Στην Οδύσσεια, ο Οδυσσέας δεν επιστρέφει απλώς ύστερα από είκοσι χρόνια. Επιστρέφει κουβαλώντας εμπειρίες που τον έχουν μεταμορφώσει. Οι απώλειες, οι πειρασμοί, η μοναξιά και οι διαρκείς δοκιμασίες δεν ήταν απλώς εμπόδια στον δρόμο του· έγιναν μέρος της ταυτότητάς του.
Κάπως έτσι λειτουργεί και η ανθρώπινη ψυχή.
Κάθε εμπειρία είναι σαν ένα κύμα που λειαίνει έναν βράχο. Δεν τον καταστρέφει· τον αλλάζει. Άλλοτε ανεπαίσθητα και άλλοτε ριζικά. Δεν είμαστε οι ίδιοι άνθρωποι μετά από μια απώλεια, έναν χωρισμό, μια ασθένεια ή μια μεγάλη επιτυχία. Και ίσως να μην χρειάζεται να είμαστε.
Η ψυχοθεραπεία δεν έχει στόχο να μας επιστρέψει σε μια παλιά εκδοχή του εαυτού μας. Αντίθετα, μας βοηθά να κατανοήσουμε ποιοι γινόμαστε μέσα από όσα ζήσαμε (Yalom, 2008).
Η ψευδαίσθηση της επιστροφής
Μία από τις πιο συχνές φράσεις που ακούγονται μέσα στο θεραπευτικό δωμάτιο είναι:
“Θέλω να γίνω όπως ήμουν πριν.”
Πριν το άγχος, την απώλεια, τον χωρισμό.
Πριν αλλάξουν όλα.
Είναι μια απολύτως ανθρώπινη επιθυμία. Ωστόσο, όπως ο Οδυσσέας δεν μπορούσε να επιστρέψει ως ο νέος βασιλιάς που έφυγε για την Τροία, έτσι κι εμείς δεν μπορούμε να διαγράψουμε το ταξίδι που ήδη έχουμε διανύσει.
Η θεραπεία δεν είναι μια χρονομηχανή. Είναι μια πυξίδα.
Δεν μας δείχνει πώς να γυρίσουμε πίσω. Μας βοηθά να βρούμε έναν νέο προσανατολισμό.
Η Ιθάκη της ψυχοθεραπείας
Συχνά θεωρούμε την ψυχική υγεία τον τελικό προορισμό. Σαν να υπάρχει μια ημέρα όπου θα ξυπνήσουμε και όλα θα έχουν λυθεί.
Στην πραγματικότητα, όμως, η ψυχική ανθεκτικότητα μοιάζει περισσότερο με την ίδια την Οδύσσεια: μια συνεχής διαδικασία προσαρμογής, αναζήτησης νοήματος και εξέλιξης.
Ο ψυχίατρος Viktor Frankl (1984) υποστήριξε ότι ακόμη και μέσα στις δυσκολότερες συνθήκες, ο άνθρωπος μπορεί να αναζητήσει και να δημιουργήσει νόημα. Παρόμοια, ο Robert Neimeyer (2001) περιγράφει ότι η ψυχική επούλωση μετά από μια απώλεια δεν έχει ως βάση τη λήθη, αλλά την αναδόμηση του νοήματος που δίνουμε στην εμπειρία μας.
Ίσως, λοιπόν, η Ιθάκη να μην είναι ένα σημείο στον χάρτη.
Ίσως να είναι η νέα σχέση που θα έχουμε με τον εαυτό μας.
Όταν οι πληγές γίνονται μέρος της ιστορίας μας
Υπάρχει μια λανθασμένη αντίληψη ότι η ψυχική υγεία σημαίνει να μη φέρουμε σημάδια.
Στην πραγματικότητα, η ανθρώπινη ανθεκτικότητα μοιάζει περισσότερο με την ιαπωνική τέχνη Kintsugi, όπου ένα σπασμένο αντικείμενο το επιδιωρθώνει κάποιος με χρυσό. Οι ρωγμές δεν κρύβονται· είναι μέρος της ομορφιάς του.
Κάτι αντίστοιχο περιγράφει και η έννοια της μετατραυματικής ανάπτυξης, σύμφωνα με την οποία ορισμένοι άνθρωποι, μετά από ιδιαίτερα δύσκολες εμπειρίες, έχουν βαθύτερη αυτογνωσία, ισχυρότερες σχέσεις και μια διαφορετική εκτίμηση για τη ζωή (Tedeschi & Calhoun, 2004).
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο πόνος ήταν επιθυμητός.
Σημαίνει ότι ο άνθρωπος έχει μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να μετατρέπει ακόμη και τις δυσκολίες σε πηγή προσωπικής ανάπτυξης.
Η πραγματική Ιθάκη είναι μέσα μας
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη παρεξήγηση γύρω από την Οδύσσεια να είναι ότι αφορά μια ιστορία επιστροφής, αφού ο Οδυσσέας δεν βρίσκει μόνο την Ιθάκη.
Βρίσκει τον άνθρωπο που έγινε μέχρι να φτάσει εκεί.
Κάπως έτσι συμβαίνει και στη ζωή μας. Δεν χρειάζεται να κυνηγάμε τον άνθρωπο που ήμασταν κάποτε. Εκείνος εκπλήρωσε τον σκοπό του. Η πραγματική πρόκληση είναι να γνωρίσουμε με περιέργεια, αποδοχή και τρυφερότητα εκείνον που γεννιέται μέσα από κάθε εμπειρία.
Η Ιθάκη μας
Η νέα Οδύσσεια του Christopher Nolan μάς προσφέρει μια ακόμη αφορμή να επιστρέψουμε σε ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Όχι μόνο για να θυμηθούμε το ταξίδι του Οδυσσέα, αλλά και για να αναρωτηθούμε για το δικό μας.
Γιατί όλοι έχουμε μια προσωπική Ιθάκη.
Όχι ως τόπο, αλλά ως διαδικασία.
Όχι ως τέλος, αλλά ως εξέλιξη.
Και ίσως, όταν κάποτε φτάσουμε εκεί, να ανακαλύψουμε ότι το σημαντικότερο δεν ήταν ποτέ ο προορισμός.
Ήταν ο άνθρωπος που γίναμε στη διαδρομή.
Βιβλιογραφία
Frankl, V. E. (1984). Man’s Search for Meaning. Beacon Press.
Neimeyer, R. A. (2001). Meaning Reconstruction and the Experience of Loss. American Psychological Association.
Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic Growth: Conceptual Foundations and Empirical Evidence. Psychological Inquiry, 15(1), 1–18.
Yalom, I. D. (2008). The Gift of Therapy. HarperCollins.
Homer. The Odyssey. (Διάφορες μεταφράσεις).

