Το παρόν άρθρο, με τίτλο ΔΕΠΥ: Η συμπεριφορική εκπαίδευση των γονέων, θα παρουσιάσει τι αφορά η εκπαίδευση των γονέων παιδιών με ΔΕΠΥ.
ΔΕΠΥ: Ορισμός, συχνότητα και συμπτωματολογία
Η ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας) αποτελεί την πιο συχνή νευροαναπτυξιακή διαταραχή της παιδικής ηλικίας, καθώς περίπου ένα στα τρία παιδιά που παραπέμπονται στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας εκδηλώνει τη συμπτωματολογία της ΔΕΠΥ είτε μεμονωμένα είτε σε συνύπαρξη με ένα ευρύ φάσμα άλλων προβλημάτων (Barkley, 2006). H συχνότητα εμφάνισης της ΔΕΠΥ στα παιδιά υπολογίζεται περίπου στο 5%. Αυτό σημαίνει ότι σε κάθε σχολική τάξη με 25-30 μαθητές, πρέπει να υπάρχει τουλάχιστον ένας μαθητής με ΔΕΠΥ.
Το πρώτο από τα συμπτώματα, η απροσεξία, αφορά στην ελλειμματική ικανότητα παρατεταμένης διατήρησης της προσοχής, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια δομημένων δραστηριοτήτων που απαιτούν πνευματική προσπάθεια, έχουν επαναληπτικό χαρακτήρα και δεν διεγείρουν το ενδιαφέρον του παιδιού. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η προσοχή των παιδιών με ΔΕΠΥ μπορεί να αποσπαστεί εύκολα τόσο από εξωτερικά ερεθίσματα όσο και από τις ίδιες τους τις σκέψεις. Ωστόσο, έχει διαπιστωθεί ότι τα παιδιά με ΔΕΠΥ μπορούν να συγκεντρωθούν πολύ ικανοποιητικά και για μεγάλο χρονικό διάστημα σε τρεις περιπτώσεις:
- όταν έχουν υψηλό κίνητρο για την ολοκλήρωση της δραστηριότητας με την οποία ασχολούνται
- όταν η δραστηριότητα που τους προτείνεται, κεντρίζει το ενδιαφέρον τους &
- όταν αναμένουν μία ελκυστική ανταμοιβή με την ολοκλήρωσή της.
Η υπερκινητικότητα είναι το πιο εύκολα παρατηρήσιμο χαρακτηριστικό της ΔΕΠΥ και προκαλεί συνήθως τη μεγαλύτερη ενόχληση στο κοινωνικό περιβάλλον του παιδιού. Σε γενικές γραμμές, τα παιδιά με ΔΕΠΥ έχουν αυξημένες ανάγκες κινητικής δραστηριότητας, τις οποίες ικανοποιούν τρέχοντας, σκαρφαλώνοντας και πηδώντας, όχι μόνο κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού σε ανοιχτό χώρο, αλλά και μέσα στο σπίτι ή σε άλλους χώρους, όπου αυτή η συμπεριφορά θεωρείται ακατάλληλη. Επίσης έχουν ανάγκη να ασχολούνται συνεχώς με διάφορα αντικείμενα, με αποτέλεσμα να κάνουν αρκετές ζημιές και να είναι ιδιαίτερα θορυβώδη.
H παρορμητικότητα αναφέρεται στη μειωμένη ικανότητα των παιδιών με ΔΕΠΥ να αναστείλουν μία ακατάλληλη συμπεριφορά πριν αυτή εκδηλωθεί. Πρόκειται για την τάση των παιδιών με ΔΕΠΥ να μιλούν και να ενεργούν προτού σκεφτούν τα λόγια και τις συνέπειες των πράξεών τους, παρόλο που γνωρίζουν και, ενδεχομένως έχουν υποστεί στο παρελθόν τις αρνητικές αυτές συνέπειες. Επίσης, η παρορμητικότητα εκδηλώνεται με τη δυσκολία των παιδιών να περιμένουν τη σειρά τους στο διάλογο ή στο παιχνίδι και την ανάγκη τους για άμεση ικανοποίηση των επιθυμιών τους.
Τί αφορά η εκπαίδευση της συμπεριφοράς των γονέων;
Η εκπαίδευση γονέων αποτελεί μία αποτελεσματική συμπεριφορική θεραπευτική παρέμβαση που εκπαιδεύει τους γονείς στην χρήση συμπεριφορικών τεχνικών ελέγχου και τροποποίησης της συμπεριφοράς του παιδιού. Σχεδιάστηκε στη δεκαετία του 1960 και είναι βασισμένη στη θεωρία της μάθησης της συμπεριφοράς. Έκτοτε, αναπτύχθηκε περαιτέρω προκειμένου να συμπεριλάβει παράγοντες όπως οι πεποιθήσεις και τα συναισθήματα των γονέων, για παράδειγμα, την αυτοπεποίθησή τους στην άσκηση του γονεϊκού τους ρόλου, αλλά και ευρύτερα κοινωνικά θέματα, όπως η κοινωνική απομόνωση, τα οποία επηρεάζουν τη συμπεριφορά.
Η εκπαίδευση των γονέων στην εφαρμογή μεθόδων τροποποίησης της συμπεριφοράς αποτελεί μία σημαντική διάσταση του προγράμματος της θεραπευτικής αντιμετώπισης. Στηρίζεται στην άποψη ότι οι αλλαγές στη συμπεριφορά των γονέων και στις πρακτικές που ακολουθούν στη διαπαιδαγώγηση του παιδιού είναι απαραίτητες προκειμένου να υπάρξουν αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού (DeGarmo κ.ά., 2014).
Ο βασικός στόχος είναι να βοηθηθούν οι γονείς να αντικαταστήσουν τα στρεσογόνα μοτίβα αλληλεπίδρασης με το παιδί τους, με νέους, θετικούς τρόπους αλληλεπίδρασης και να μάθουν να χειρίζονται τη θετική και αρνητική ενίσχυση στην καθημερινότητά τους.
Η εκπαίδευση των γονέων παιδιών με ΔΕΠΥ
Η ανατροφή ενός παιδιού με ΔΕΠΥ αποτελεί μία πολύ σημαντική εμπειρία για τον γονέα, ταυτόχρονα όμως μπορεί να είναι πολύ δύσκολη και στρεσογόνα. Η ΔΕΠΥ, κατά κανόνα, δημιουργεί ποικίλα προβλήματα στα μέλη της οικογένειας αφού ο καθένας επηρεάζεται από τη συμπεριφορά του παιδιού και καλείται να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες στην καθημερινή ζωή που απορρέουν από αυτή.
Τί αφορά η εκπαίδευση των γονέων παιδιών με ΔΕΠΥ;
- Αρχικά, οι γονείς ενημερώνονται για τη συμπτωματολογία, την πιθανή αιτιολογία, την αναμενόμενη πορεία της διαταραχής καθώς επίσης για τις προτεινόμενες θεραπευτικές παρεμβάσεις.
- Για τους περισσότερους γονείς, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις όπου η παραπομπή προς αξιολόγηση έχει καθυστερήσει, η διάγνωση αποτελεί το πρώτο βήμα της αντιμετώπισης της διαταραχής.
- Περαιτέρω, λαμβάνονται υπόψη τυχόν επιβαρυντικοί παράγοντες μέσα στην οικογένεια, τα προβλήματα υγείας των άλλων μελών και τα συζυγικά ή οικονομικά προβλήματα.
- Οι δυσκολίες στην αλληλεπίδραση παιδιού-γονέα λαμβάνονται επίσης υπόψη ώστε να συζητηθούν και να επισημανθούν οι παράγοντες και οι πρακτικές που συμβάλλουν στη διατήρηση και όξυνση των προβλημάτων.
- Είναι επίσης σημαντικό να συμμετάσχουν, ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο στο οποίο βρίσκονται, και τα αδέρφια του παιδιού με ΔΕΠΥ, προκειμένου να μπορέσουν να θέσουν τις ερωτήσεις τους και τους προβληματισμούς τους σχετικά με τις συμπεριφορές που τους προβληματίζουν.
Η εφαρμογή αμοιβών και ενισχυτών
Η κύρια συμπεριφορική τεχνική στην οποία εκπαιδεύονται οι γονείς είναι η εφαρμογή αμοιβών και ενισχυτών που κινητοποιούν το παιδί να ελέγξει τη συμπεριφορά, την παρορμητικότητα και τη διάσπαση της προσοχής του.
Οι ενισχυτές μπορεί να είναι άμεσοι, όπως ο επιπλέον χρόνος παιχνιδιού ή το να έχουν τη μορφή πόντων που συγκεντρώνει το παιδί, προκειμένου να αποκτήσει κάτι που επιθυμεί. Άλλοι τύποι ενισχυτών, όπως ο έπαινος, είναι επίσης εξαιρετικά βοηθητικοί.
Επιβολή αρνητικών συνεπειών
Άλλη μια συμπεριφορική τεχνική αφορά τις αρνητικές συνέπειες ή τις επιπτώσεις για τις ανεπιθύμητες συμπεριφορές. Αν και πρέπει να χρησιμοποιείται με μικρότερη συχνότητα από την ενίσχυση, η προσέγγιση αυτή έχει σημαντική λειτουργία ιδιαίτερα όταν η συμπεριφορά του παιδιού είναι ιδιαίτερα διασπαστική και ενοχλητική για τους άλλους και πρέπει να σταματήσει άμεσα.
Οι λεκτικές προειδοποιήσεις ή η διακοπή μίας δραστηριότητας κατά την οποία το παιδί απομακρύνεται από τους άλλους για μία συγκεκριμένη περίοδο, αποτελούν παραδείγματα αυτής της τεχνικής.
Στόχοι προγραμμάτων εκπαίδευσης γονέων παιδιών με ΔΕΠΥ
Οι κύριοι στόχοι στα προγράμματα εκπαίδευσης γονέων είναι η εκμάθηση τεχνικών διαχείρισης και ελέγχου της συμπεριφοράς του παιδιού, η ενίσχυση της ικανότητάς τους και της αυτοπεποίθησής τους στην ανατροφή του παιδιού καθώς και η βελτίωση της σχέσης γονέων-παιδιού με την χρήση κατάλληλων μορφών επικοινωνίας και θετικής προσοχής.
Βιβλιογραφία
Μανιαδάκη, Κ. (2021). Η κλινική εικόνα των ατόμων με ΔΕΠ-Υ-Αναπτυξιακή Προσέγγιση. Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής-Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ) και Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες (ΕΜΔ), 3(1), 4-6.
Μανιαδάκη, Κ. (2021). Βασικές αρχές θεραπευτικής παρέμβασης. Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής-Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ) και Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες (ΕΜΔ), 3(5), 9-11.
The MTA Cooperative Group. (1999). A 14-month randomized clinical trial of treatment strategies for attention-deficit/hyperactivity disorder: The multimodal treatment study of child with attention-deficit/hyperactivity disorder. Archives of General Psychiatry, 56(12), 1073-1086.
The MTA Cooperative Group. (1999). Moderators and mediators of treatment response for children with attention-decifit/hyperactivity disorder: The multimodal treatment study of chidren with attention-deficit/hyperactivity disorder. Archives of General Psychiatry, 56(12), 1088-1096.
