Η ΔΑΦ επηρεάζει μόνο τα αγόρια; Μια επιστημονική προσέγγιση
Η Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (εφεξής ΔΑΦ) αποτελεί μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή που χαρακτηρίζεται από δυσκολίες στην κοινωνική επικοινωνία και αλληλεπίδραση, καθώς και από περιορισμένα και επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς, ενδιαφερόντων ή δραστηριοτήτων, σύμφωνα με το διαγνωστικό εγχειρίδιο Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (American Psychiatric Association, 2022).
Ένα από τα συχνότερα ερωτήματα που τίθενται τόσο στην επιστημονική κοινότητα όσο και στην κοινωνία είναι εάν η ΔΑΦ επηρεάζει αποκλειστικά ή κυρίως τα αγόρια. Αν και παραδοσιακά η ΔΑΦ θεωρούνταν συχνότερη στα αγόρια, πρόσφατα ερευνητικά δεδομένα αναδεικνύουν μια πιο σύνθετη πραγματικότητα.
Επιδημιολογικά δεδομένα και αναλογία φύλου στη ΔΑΦ
Για δεκαετίες, η επικρατούσα αναλογία της διάγνωσης ήταν περίπου 4:1, δηλαδή τέσσερα αγόρια για κάθε ένα κορίτσι με ΔΑΦ (Loomes κ.ά., 2017). Τα δεδομένα του Centers for Disease Control and Prevention (CDC, 2023) επιβεβαιώνουν ότι ο αυτισμός διαγιγνώσκεται συχνότερα στα αγόρια σε σχέση με τα κορίτσια κατά την παιδική ηλικία. Ωστόσο, η ερμηνεία αυτής της αναλογίας έχει επανεξεταστεί τα τελευταία χρόνια.
Μια μετα-αναλυτική μελέτη των Loomes κ.ά (2017) υποστήριξε ότι η πραγματική αναλογία μπορεί να είναι χαμηλότερη, πιθανόν κοντά στο 3:1 ή ακόμη μικρότερη, όταν λαμβάνονται υπόψη περιπτώσεις που δεν έχουν διαγνωστεί. Επιπλέον, νεότερες επιδημιολογικές έρευνες υποδεικνύουν ότι η διαφορά στη συχνότητα μεταξύ των φύλων μειώνεται σημαντικά στην ενήλικη ζωή, γεγονός που ενισχύει την υπόθεση της υποδιάγνωσης των κοριτσιών κατά την παιδική ηλικία.
Υποδιάγνωση και «γυναικείος φαινότυπος» στη ΔΑΦ
Ένας σημαντικός λόγος για τον οποίο η ΔΑΦ φαίνεται να επηρεάζει περισσότερο τα αγόρια σχετίζεται με τον τρόπο διάγνωσης. Τα διαγνωστικά εργαλεία και τα κριτήρια έχουν ιστορικά αναπτυχθεί κυρίως βάσει μελετών σε αγόρια με σοβαρές ή τυπικές εκδηλώσεις της ΔΑΦ. Αυτό έχει οδηγήσει σε μειωμένη αναγνώριση του λεγόμενου «γυναικείου φαινοτύπου» της ΔΑΦ (Hull κ.ά., 2020).
Τα κορίτσια με ΔΑΦ συχνά παρουσιάζουν διαφορετικά χαρακτηριστικά:
- Λιγότερο εμφανείς επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές
- Ειδικά ενδιαφέροντα που κοινωνικά θεωρούνται «αποδεκτά» &
- Αυξημένη ικανότητα μίμησης των κοινωνικών συμπεριφορών (camouflaging).
Η στρατηγική αυτή της «κοινωνικής κάλυψης» (masking ή camouflaging) έχει περιγραφεί εκτενώς στη βιβλιογραφία και φαίνεται να συμβάλλει στη μη έγκαιρη διάγνωση των κοριτσιών (Hull κ.ά., 2017). Ωστόσο, η συνεχής προσπάθεια προσαρμογής μπορεί να σχετίζεται με αυξημένο άγχος, εξάντληση και συνοδές διαταραχές (βλ. συννοσηρότητα) στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή.
Βιολογικοί και γενετικοί παράγοντες στη ΔΑΦ
Έχει προταθεί και η υπόθεση του «γυναικείου προστατευτικού παράγοντα» (female protective effect), σύμφωνα με την οποία τα κορίτσια ενδέχεται να χρειάζονται μεγαλύτερο γενετικό φορτίο για να εκδηλώσουν συμπτώματα ΔΑΦ (Werling & Geschwind, 2013). Αυτή η θεωρία δεν υποστηρίζει ότι τα κορίτσια δεν εμφανίζουν ΔΑΦ, αλλά ότι μπορεί να απαιτείται μεγαλύτερη βιολογική επιβάρυνση για να καταστούν τα συμπτώματα κλινικά εμφανή.
Παράλληλα, η γενετική έρευνα δείχνει ότι η ΔΑΦ είναι μια πολυπαραγοντική διαταραχή, με την αλληλεπίδραση γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων, χωρίς σαφή αποκλειστικότητα ως προς το φύλο.
Κλινικές και κοινωνικές επιπτώσεις της ΔΑΦ
Η αντίληψη ότι «η ΔΑΦ αφορά κυρίως τα αγόρια» μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις. Τα κορίτσια που δεν διαγιγνώσκονται έγκαιρα ενδέχεται να:
- Λαμβάνουν λανθασμένες διαγνώσεις (π.χ., αγχώδεις ή συναισθηματικές διαταραχές)
- Μην έχουν πρόσβαση σε κατάλληλες παρεμβάσεις &
- Βιώνουν κοινωνική απομόνωση χωρίς επαρκή υποστήριξη.
Η έγκαιρη και έγκυρη διάγνωση είναι κρίσιμη για την παροχή στοχευμένων παρεμβάσεων, την ενίσχυση κοινωνικών δεξιοτήτων και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.
Συμπέρασμα
Η ΔΑΦ δεν επηρεάζει αποκλειστικά τα αγόρια. Αν και τα επιδημιολογικά δεδομένα δείχνουν υψηλότερη συχνότητα διάγνωσης στα αγόρια, η σύγχρονη έρευνα αναδεικνύει ότι τα κορίτσια συχνά υποδιαγιγνώσκονται λόγω της διαφορετικής κλινικής εικόνας και των κοινωνικών παραγόντων. Η κατανόηση των διαφορών φύλου στη ΔΑΦ αποτελεί κρίσιμο βήμα για την ανάπτυξη πιο ευαίσθητων διαγνωστικών εργαλείων και την παροχή ισότιμης υποστήριξης σε όλα τα άτομα στο φάσμα.
Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR).
Centers for Disease Control and Prevention. (2023). Autism spectrum disorder (ASD): Data and statistics.
Hull, L., Mandy, W., & Petrides, K. V. (2017). Behavioural and cognitive sex/gender differences in autism spectrum condition. Journal of Autism and Developmental Disorders, 47(9), 2640–2654.
Hull, L., Petrides, K. V., & Mandy, W. (2020). The female autism phenotype and camouflaging: A narrative review. Review Journal of Autism and Developmental Disorders, 7, 306–317.
Loomes, R., Hull, L., & Mandy, W. P. L. (2017). What is the male-to-female ratio in autism spectrum disorder? A systematic review and meta-analysis. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 56(6), 466–474.
Werling, D. M., & Geschwind, D. H. (2013). Sex differences in autism spectrum disorders. Current Opinion in Neurology, 26(2), 146–153.
