« Tο ανθρώπινο είδος δε μπορεί να αντέξει πάρα πολλή πραγματικότητα»
Τ. Σ. Έλλιοτ
Οι άνθρωποι δυσκολεύονται να αποδεχτούν μια πραγματικότητα που βιώνουν ως απειλή. Η αυταπάτη μπορεί να αναδειχτεί αμυντικός μηχανισμός. Το να πείσει κάποιος τον εαυτό του ότι τα γεγονότα είναι όπως τα αντιλαμβάνεται, γίνεται μονόδρομος. Οι αυταπάτες μας είναι επιλεγμένη άρνηση της πραγματικότητας.
Αυταπάτες και ψυχική υγεία
Στην ψυχιατρική οι αυταπάτες θεωρούνται φαινόμενο με νευρολογικό έρεισμα και σχετίζονται με τη σχιζοφρένεια και τη διπολική διαταραχή, τις νευρώσεις, τις ψευδαισθήσεις και τις παραισθήσεις.
Ο Φρόιντ αντιπαράθεσε τον αντικειμενικό κόσμο με τον υποκειμενικό, θεωρώντας ψυχοπαθολογική κάθε απόκλιση από το αντικειμενικά υπαρκτό!
Αντίθετα, από άλλους ειδικούς ορίστηκε η ύπαρξη και ενός θεμιτού «μεταβατικού χώρου»! Ανάμεσα σε αντικειμενικό και υποκειμενικό. Ένας ενδιάμεσος τόπος, όπου ο άνθρωπος πειραματίζεται δημιουργώντας σύνδεσμους του ορατού κόσμου με τον εσωτερικό του.
Το παιδάκι παίζοντας, ο καλλιτέχνης δημιουργώντας, ο ποιητής με τους συμβολισμούς του, μα και όλοι μας χρειαζόμαστε ένα είδος εσωτερικής αναπαράστασης όσων θα επιλεγούν να μετουσιωθούν στον εξωτερικό κόσμο! Στον ενδιάμεσο αυτό κόσμο μας η αυταπάτη παίζει δημιουργικό ρόλο.
Αυταπάτη- άρνηση
Στον βαθμό που ορίζει μια παγιωμένη πεποίθηση, σαφώς αντίθετη με την πραγματικότητα, μόνιμη και «επί σκοπώ», η αυταπάτη είναι άρνηση. Το άτομο αμύνεται ισχυρά απωθώντας αισθήματα,χαρακτηριστικά και γεγονότα που δεν επιθυμεί να αποδεχτεί .
Υπάρχουν περιπτώσεις που μια αυταπάτη γεννιέται εξαιτίας της «γνωστικής ασυμφωνίας», όπως την διατύπωσε ο Dr. Festinger του Στάνφορντ. Όλοι μας επιδιώκουμε να διατηρούμε μια αρμονία στις γνωστικές μας αποθήκες. Η ασυμφωνία ανάμεσα στα γνωστά και όσα νεώτερα κοντράρουν τις πεποιθήσεις μας, ενίοτε οδηγεί στην εξ αντιδράσεως εμμονή μας στο παγιωμένο γνωστικό μας περιβάλλον.
Το «ζωτικό ψεύδος» και «η μάσκα του Γιούνγκ»
Τόσο η νοητική σύλληψη του Ίψεν για το «ζωτικό ψεύδος», όσο και το «προσωπείο», καθορισμένο από τον Κ.Γιουνγκ, εμπλέκονται σαφώς στην αυτο-εξαπάτηση !
Αμφότερα εξυπηρετούν στην ουσία τους την περσόνα που χτίζει ο καθένας μας. Η αυταπάτη , εν προκειμένω, αφορά τις περιπτώσεις που επιλέγεται η ταφή των προσωπικών δυστοπιών.
Το άτομο οδηγείται στην υιοθέτηση και προβολή μόνο των ατομικά και κοινωνικά αποδεκτών χαρακτηριστικών του. Ο απώτερος σκοπός του, πέραν της εξαπάτησης των άλλων, φτάνει να γίνει μια αναπόδραστη δεύτερη φύση. Και εδώ, όπως σε κάθε αυταπάτη, ισχυροποιείται ως πεποίθηση πραγματικότητας. Λειτουργεί σαν απατηλός αυτοπροσδιορισμός.
Ομαδικές αυταπάτες
Στην αλληλεπίδραση του «εγώ» με το «εμείς» η ανάγκη διατήρησης της ομάδας μπορεί να οδηγήσει σε ομαδική αυταπάτη. Όταν οι πάγιες πεποιθήσεις της τίθενται σε αμφισβήτηση, τα μέλη της καταφεύγουν ασυνείδητα στην άρνηση. Οφθαλμοφανή γεγονότα και αδιάσειστα επιχειρήματα καταλήγουν στο κενό, καθώς τα άτομα έχουν υπερεπενδύσει στην ατομική καταξίωσή τους μέσω της ομάδας. Η ομάδα χρησιμοποιεί την αυταπάτη σαν επιλεγμένη της πραγματικότητα.
Αυταπάτη, ο χάρτης του ανύπαρκτου
Η πραγματικότητα είναι ένας αξιόπιστος χάρτης. Η ωριμότητα και η αυτοεκτίμηση είναι έπαθλα της προσπάθειας να την αφομοιώσουμε. Τα ψυχικά τραύματα, η ανασφάλεια, η ντροπή και η έντονη επιθυμία αποδοχής μας μπορεί να καρπίσουν σπόρους του… ανύπαρκτου!
