Αισχύλος: Ύβρις και αλαζονεία στη τραγωδία
Ύβρις και αλαζονεία στην τραγωδία: Αυτό είναι το βασικό δίδαγμα που αναδεικνύουν οι Πέρσες του Αισχύλου. Ο πιο «ευσεβής» από τους τρεις μεγάλους τραγικούς δεν αφηγείται απλώς μια ιστορική μάχη, αλλά στοχάζεται φιλοσοφικά πάνω στην υπέρβαση των ορίων, την ύβρη και την αναπόφευκτη τιμωρία (άτη). Μέσα από την ήττα των Περσών στη Σαλαμίνα, φωτίζει την καταστροφή που φέρνει η αλαζονεία και δείχνει πώς η ύβρις και αλαζονεία στην τραγωδία οδηγούν πάντοτε σε πτώση.
Η Τραγωδία της αλαζονείας
Αρχικά, η τραγωδία φωτίζει την καταστροφή όχι μέσα από τους νικητές αλλά από το πένθος των ηττημένων. Ο πραγματικός αντίπαλος του Ξέρξη δεν είναι οι Έλληνες· είναι η ίδια του η αλαζονεία. Με την ύβρη του να γεφυρώσει τον Ελλήσποντο, να υποτάξει τη φύση και να εξισώσει τον εαυτό του με το θείο, ο Ξέρξης προκαλεί την οργή των θεών και ενεργοποιεί τις δυνάμεις της δίκης.
Η Κοσμική Τάξη και η Δικαιοσύνη
Ο Αισχύλος πιστεύει βαθιά σε μια τάξη που κυβερνά το σύμπαν. Σε αυτόν τον κόσμο, τίποτα δεν μένει ατιμώρητο. Η ύβρις και αλαζονεία στην τραγωδία λειτουργούν ως προειδοποίηση. Κανείς δεν ξεφεύγει από τη δικαιοσύνη. Γι’ αυτό, και η αλαζονεία του Ξέρξη δεν είναι απλώς στρατηγικό λάθος. Εκφράζει την πνευματική τύφλωση. Όταν ο άνθρωπος κοιτά την πραγματικότητα μόνο μέσα από τον φακό της υπεροψίας, χάνει την κρίση του. Έτσι, αγνοεί τα όρια, αρνείται να τα σεβαστεί και τελικά βαδίζει σε δρόμους χωρίς επιστροφή.
Ο Ξέρξης ως παράδειγμα πτώσης
Αρχικά, ο Ξέρξης ζει την πλάνη του ως θύτης αλλά και ως θύμα. Έτσι, προκαλεί ο ίδιος την καταστροφή του, αφού δεν αντέχει να αποδεχτεί τα όρια αλλά ούτε να αναγνωρίσει τον ορθό δρόμο. Επιπλέον, χτίζει την παντοδυναμία του σε σαθρά θεμέλια και όταν το οικοδόμημα καταρρέει, μένει χωρίς στήριγμα. Στο τέλος, δημιουργεί ο ίδιος το πρόβλημα που τον καταβροχθίζει.
Η Τραγική Ειρωνεία και η αποκατάσταση της τάξης
Αρχικά, η ανατροπή που προκαλεί ο Ξέρξης στην κοσμική τάξη κρατά λίγο. Η φύση ξαναφέρνει την ισορροπία και η δικαιοσύνη βάζει σε τάξη τον κόσμο. Η ιστορία και η ηθική διώχνουν τον βασιλιά από το προσκήνιο, όχι ως πολεμιστή αλλά ως παράδειγμα προς αποφυγή. Ο ίδιος προκαλεί τη μοίρα του, πληρώνει το τίμημα και επιβεβαιώνει τον θεμελιώδη νόμο της τραγωδίας: Κάθε φορά που ο άνθρωπος ξεχνά ότι είναι άνθρωπος, οι θεοί του το θυμίζουν με τον πιο σκληρό τρόπο (Παναγιωτοπούλου 2015, σ. 11-18).
Στο τέλος του έργου (στ. 908–1077), ο Ξέρξης μπαίνει επί σκηνής θρηνώντας, ρακένδυτος, χωρίς στρατό και με τσακισμένο μεγαλείο. Τελικά, ο Ξέρξης εισέρχεται σαν σκιά βασιλιά, χωρίς δόξα, με μόνο συνοδό λίγους εναπομείναντες. Είναι η ενσάρκωση της πτώσης μετά την ύβρη.
«Οϊμέ!
Συμφορά μου, ο βαριόμοιρος! τί ᾽τανε
η φριχτή κι η πιο απ᾽ όλα ανεπάντεχη
συμφορά που μου σύντυχε;
με ποιά ανήμερη μάνητα ο δαίμονας
στων Περσών τη γενιά πάνω χύμηξε!
Ο άθλιος τί να γενώ; μου κοπήκανε
γόνα κι ήπατα, που είδα της χώρας μου
τους γερόντους αυτούς. Αχ, δεν ήτανε
θε μου, μ᾽ όλους τους άλλους που χάθηκαν
να με σκέπαζε
του θανάτου κι εμένανε η μοίρα!»
(Αισχύλος, “Πέρσες”, μτφρ. Ι.Ν. Γρυπάρη, 2015)
Ύβρις και αλαζονεία: Από τον Αισχύλο στον Σοφοκλή
Η θεματική της ύβρεως και της καταστροφής ξεπερνά τους Πέρσες. Στον Οιδίποδα Τύραννο του Σοφοκλή, η ύβρις εμφανίζεται αλλιώς. Με την υπεροψία της γνώσης και την ψευδαίσθηση ότι ο άνθρωπος ξεφεύγει από το μοιραίο. Όπως ο Ξέρξης επιχειρεί να δαμάσει τη φύση γεφυρώνοντας τον Ελλήσποντο, έτσι και ο Οιδίπους πιστεύει ότι μπορεί να αποδράσει από τον χρησμό. Στην πραγματικότητα, και οι δύο υφαίνουν το δικό τους δίκτυο παγίδευσης. Τελικά, και οι δύο συναντούν την ίδια μοίρα: Την τύφλωση, πνευματική και κυριολεκτική (Frye 2000, σ. 206-223).
Οι τρεις χρησμοί
Αρχικά, ο Οιδίπους Τύραννος ξεδιπλώνει την πλοκή του γύρω από τρεις διαδοχικούς χρησμούς. Ο ήρωας δεν ακούει ή παρερμηνεύει τα σημάδια, όχι από αδιαφορία αλλά από υπερβολική πίστη στη δική του νοητική ισχύ. Η ύβρις και αλαζονεία στην τραγωδία εμφανίζονται μέσα από την υπεροψία της γνώσης και την ψευδαίσθηση ελέγχου. Στην αρχή, ο Κρέοντας φέρνει χρησμό από τους Δελφούς για την άρση του λοιμού. Ο Οιδίποδας αμέσως αναλαμβάνει την έρευνα και τη μετατρέπει σε πολιτικό πρόσταγμα εξουσίας. Έτσι, ξεκινά πορεία που οδηγεί στην ίδια του την αυτοκαταστροφή (Σοφοκλής, Οιδίπους Τύραννος, στ. 95–98, μτφρ. Κ.Χ. Μύρης).
Παράλληλα, η αφήγηση της Ιοκάστης για τον παλαιό χρησμό προς τον Λάιο δείχνει το ίδιο μοτίβο. Όταν ο Οιδίποδας ακούει αυτή τη διήγηση, αντί να συνδέσει τα σημάδια, μεταθέτει την αλήθεια και διαλέγει μια ψυχολογική αναβολή. (Σοφοκλής, Οιδίπους Τύραννος, στ. 711–714, μτφρ. Κ.Χ. Μύρης).
Αργότερα, στον προσωπικό χρησμό του στους Δελφούς, ο Οιδίποδας μαθαίνει ότι δεν είναι παιδί του Πολύβου. Επιπλέον, ο Απόλλωνας αποφεύγει να του αποκαλύψει την καταγωγή· αντί γι’ αυτό, του προφητεύει ότι θα σκοτώσει τον πατέρα του και θα παντρευτεί τη μητέρα του (Σοφοκλής, Οιδίπους Τύραννος, στ. 790–796, μτφρ. Κ.Χ. Μύρης).
Ύβρις και αλαζονεία: Από τον Ευριπίδη στον Σαίξπηρ
Στον Ιππόλυτο του Ευριπίδη, η ύβρις και η αλαζονεία παίρνουν άλλη μορφή. Ο ήρωας δεν εκδηλώνει αλαζονεία με πολιτική ή πολεμική ισχύ αλλά με περιφρόνηση προς μια θεά. Ο Ιππόλυτος αρνείται να σεβαστεί την Αφροδίτη και γι’ αυτό καταρρέει. Η σύγκριση με τον Ξέρξη δείχνει ότι η ύβρις και η αλαζονεία στην τραγωδία παίρνει πολλές μορφές· άλλοτε εκφράζει τη δύναμη του ξίφους και άλλοτε την απάρνηση της ηθικής.
Η διαχρονικότητα του μοτίβου ξεχωρίζει και στη νεότερη δραματουργία. Στον Μάκβεθ του Σαίξπηρ, η ύβρις της φιλοδοξίας ωθεί τον ήρωα να παραβιάσει κάθε όριο ηθικής και τάξης. Όπως ο Ξέρξης θέλησε να υποτάξει τα στοιχεία και να εξισωθεί με το θείο, έτσι και ο Μάκβεθ επιχειρεί να επιβάλει τη βούλησή του στη μοίρα. Παρακάμπτει κάθε θεϊκό και ανθρώπινο νόμο και προδίδει τον εαυτό του με την ψευδαίσθηση ότι μπορεί να ελέγξει το αναπόφευκτο.
Ύβρις και αλαζονεία: Η Φιλοδοξία του Μάκβεθ
Στην Πράξη Α΄, όταν οι μάγισσες προφητεύουν την άνοδό του, ο Μάκβεθ σκέφτεται:
«Το δε να γίνω βασιλεύς, ἀπίθανον ἐξ ἴσου ὅσον να γίνω Καουδώρ.
Να μου εἴπητε πόθεν σας ἔρχεται ἢ ἀνήκουστος αὐτη πληροφορία; και διατί αὐτον ἐδῶ τον ἔρημον τον λόγγον μ᾿ αὐτούς σας τους προφητικούς χαιρετισμούς κα αἱ τρεῖς σας τον δρόμον μας ἐκόψατε; Σας ἐξορκίζω, εἴπατε!»
(Μάκβεθ – Ουίλιαμ Σαίξπηρ, μτφρ. Δημήτριος Βικέλας, 1896)
Η σκέψη αυτή σηματοδοτεί την απαρχή της ὕβρεως, την πεποίθηση ότι η μοίρα μπορεί να εξυπηρετήσει τις προσωπικές του φιλοδοξίες χωρίς συνέπειες. Καθώς η δράση προχωρά, η ύβρις μετατρέπεται σε ἄτην (τύφλωση). Ο Μάκβεθ αρχίζει να βλέπει οράματα, όπως το μαχαίρι πριν τον φόνο του Ντάνκαν και πιστεύει ότι μπορεί να ελέγξει το αναπόφευκτο:
«Τί εἶναι τοῦτο, μάχαιρα, ποῦ βλέπω ἄντικρύ μου,
με την λαβήν της προς ἐμέ. “Ω ἔλα να σε πιάσω !»
(Μάκβεθ – Ουίλιαμ Σαίξπηρ, μτφρ. Δημήτριος Βικέλας, 1896)
Η πτώση του ολοκληρώνεται στην Πράξη Ε΄, όταν, μαθαίνοντας τον θάνατο της Λαίδης Μάκβεθ, παραδίδεται στην απόγνωση:
«᾿Αργότερα ‘μποροῦσε ν᾿ ἀποθάνῃ
Θα ἦτο κι᾿ ἄλλοτε καιρος αὐτο να το ἀκούσω.
Ω! αὔριον, και αὔριον, και αὔριον – και φεύγει
κι᾿ ἀκολουθεῖ σιγα σιγα ἡμέρα την ἡμέραν, ὡς την ἐσχάτην συλλαβην τοῦ Χρόνου το βιβλίον»
(Μάκβεθ – Ουίλιαμ Σαίξπηρ, μτφρ. Δημήτριος Βικέλας, 1896)
Η ύβρις της φιλοδοξίας τον έχει οδηγήσει στην υπαρξιακό κενό, χάνοντας εξουσία, οικογένεια και νόημα ζωής.
Όπως ο Ξέρξης στους Πέρσες του Αισχύλου επιχειρεί να εξισωθεί με το θείο και καταρρέει, έτσι και ο Μάκβεθ πιστεύει ότι μπορεί να καθορίσει τη μοίρα και τιμωρείται. Η ύβρις παίρνει άλλη μορφή, αλλά το μοτίβο παραμένει διαχρονικό. Είναι ύβρις – άτη – νέμεσις – πτώση.
Επίλογος
Το μήνυμα μένει σαφές. Η ύβρις και αλαζονεία στην τραγωδία οδηγούν πάντα στην πτώση, από τον Ξέρξη ως τον Μάκβεθ. Επομένως, ακόμη κι αν οι θεοί του Αισχύλου διδάσκουν με σκληρά μαθήματα, η σύγχρονη ανάγνωση δείχνει πως το μήνυμα μένει ζωντανό. Κάθε φορά που ξεχνάμε τα όριά μας, η ίδια η πραγματικότητα αναλαμβάνει να μας τα υπενθυμίσει.
Βιβλιογραφία – Δικτυογραφία
Frye, N. (2000), Anatomy of Criticism: Four Essays, Princeton: Princeton University Press
Παναγιωτοπούλου, Μ. (2015), Η έννοια της Ύβρης στον Ιππόλυτο του Ευριπίδη, Διπλωματική εργασία, Τμήμα Φιλολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Διαθέσιμο στο: https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2963939/file.pdf
Σοφοκλής, Οἰδίπους Τύραννος, Μετάφρ. Κ.Χ. Μύρης, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, Πρόσβαση 23/08/25, Διαθέσιμο στο: https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=152
Σαίξπηρ, Ουίλιαμ. Μάκβεθ, στο Σαιξπήρου Δράματα, Μετάφραση: Δημήτριος Βικέλας, Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1896
Αισχύλος, “Πέρσες”, Μτφρ. Ι.Ν. Γρυπάρη, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, Πρόσβαση 23/08/25, Διαθέσιμο στο: https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=126
