Εισαγωγή
Το θεατρικό έργο «Είμαι το φάντασμά μου» του Στέργιου Βαγγλή δεν αφηγείται απλώς μια ιστορία απιστίας, εξαπάτησης και οικονομικής απελπισίας. Αντίθετα, ξεδιπλώνει με ένταση και ωμότητα τη σταδιακή αποσύνθεση της ανθρώπινης ταυτότητας μέσα σε ένα περιβάλλον πίεσης, φόβου και ηθικής έκπτωσης. Ο συγγραφέας οδηγεί τους χαρακτήρες του σε μια πορεία από την καθημερινότητα προς την πλήρη αποξένωση. Η πραγματικότητα αποτελεί, ίσως, ψευδαίσθηση και ο άνθρωπος καταλήγει ξένος προς τον ίδιο του τον εαυτό.
Η πλοκή του «Είμαι το φάντασμά μου»
Η πλοκή του έργου «Είμαι το φάντασμά μου» εκκινεί με τη Βέτα. Η ίδια είναι τρόφιμος σε ψυχιατρικό ίδρυμα, καθηλωμένη σε αναπηρικό καροτσάκι και βυθισμένη σε έναν μονόλογο υπαρξιακής αγωνίας. Δηλώνει ότι νιώθει «σαν να μην υπάρχει», θέτοντας εξαρχής το κεντρικό ερώτημα του έργου: Τι σημαίνει να υπάρχεις πραγματικά; Από αυτό το σημείο, το έργο επιστρέφει στο παρελθόν και ανασυνθέτει τα γεγονότα που την οδήγησαν σε αυτή την κατάσταση.
Στο επίκεντρο της δράσης είναι η σχέση της Βέτας με τον σύζυγό της, τον Κώστα, έναν έμπορο που καταρρέει οικονομικά λόγω λανθασμένων επιλογών και ρίσκων. Η οικονομική πίεση λειτουργεί ως καταλύτης. Το ζευγάρι, αντί να αντιμετωπίσει την κρίση με εντιμότητα, επιλέγει να κινηθεί σε γκρίζες και τελικά σκοτεινές ζώνες. Η Βέτα μπλέκει σε ερωτικές σχέσεις με σκοπό το οικονομικό όφελος, ενώ ο Κώστας οργανώνει εκβιασμούς, παγιδεύοντας άνδρες και αποσπώντας χρήματα.
Οι χαρακτήρες του «Είμαι το φάντασμά μου»
Ο Φίλος
Ο Σπύρος, φίλος του Κώστα και εραστής της Βέτας, αποτελεί έναν από τους πιο ενδιαφέροντες χαρακτήρες. Αποτελεί αρχικά την φωνή της λογικής, προσπαθώντας να συγκρατήσει τον Κώστα από τις ακραίες αντιδράσεις του. Ωστόσο, ο ίδιος υποκύπτει στις ίδιες αδυναμίες που κατακρίνει. Η σχέση του με τη Βέτα δεν είναι αποτέλεσμα αγάπης, αλλά επιθυμίας και ευκαιρίας. Όταν όμως, είναι αντιμέτωπος με τον εκβιασμό, καταρρέει ψυχολογικά, αποκαλύπτει την δειλία και τον φόβο που κρύβει πίσω από τον φαινομενικό ορθολογισμό του.
Ο Κώστας
Ο Κώστας, από την άλλη, ενσαρκώνει τη μετάβαση από το θύμα στον θύτη. Αρχικά εμφανίζει μία ζηλότυπη συζυγική συμπεριφορά, βασανισμένος από υποψίες απιστίας. Σταδιακά, όμως, εργαλειοποιεί την ζήλεια και χειραγωγεί, εκμεταλλεύεται και ωθεί τη γυναίκα του σε πράξεις που ξεπερνούν τα ηθικά όρια. Αν και επικαλείται την ανάγκη για την επιβίωση, οι πράξεις του αποκαλύπτουν μια βαθύτερη διαστροφή: Χρησιμοποιεί τους άλλους ως μέσα για την επίτευξη των στόχων του, χωρίς να αναλαμβάνει πραγματικά την ευθύνη.
Οι εντάσεις του με την Βέτα εκτείνονται με εκείνη να τον αποκαλεί «νταβατζή» και άλλα παρεμφερή. Έχει χάσει κάθε σεβασμό για τον εκείνον όσο και για τον εαυτό της. Μέσα στην ανάγκη του για την αποπληρωμή των χρεών, αναλαμβάνει τον ρόλο του «νταβατζή» και για να τιμωρήσει την Βέτα για εκείνη την πρότερη της απιστία.
Η Βέτα
Η Βέτα αποτελεί τον πιο τραγικό χαρακτήρα του έργου. Δεν είναι ούτε απόλυτα θύμα ούτε καθαρά θύτης. Αντιδρά στις πιέσεις της ζωής, προστατεύει το σπίτι και το παιδί της, αλλά ταυτόχρονα συμμετέχει ενεργά στην ηθική της πτώση. Η εσωτερική σύγκρουση είναι διαρκής. Νιώθει ενοχές, αμφιβάλλει, αναζητά νόημα, αλλά βουτά όλο και περισσότερο στο σκοτάδι. Η φράση της ότι «δεν μετράνε οι προθέσεις, αλλά το τι κάνεις» συνοψίζει την τραγική της επίγνωση.
Οι δευτερεύοντες χαρακτήρες στο «Είμαι το φάντασμά μου», όπως η Ελένη, ο τραπεζικός και οι άλλοι άνδρες είναι οι βασικοί στόχοι στα σχέδια του ζευγαριού. Είναι οι καθρέφτες της κοινωνίας. Ο συγγραφέας δεν παρουσιάζει έναν κόσμο εξαιρέσεων, αλλά έναν κόσμο όπου η απληστία, η επιθυμία και η υποκρισία είναι διάχυτες. Οι «σεβαστοί» επαγγελματίες αποδεικνύουν πως είναι ευάλωτοι, διεφθαρμένοι ή πρόθυμοι να υποκύψουν.
Το τέλος του έργου
Καθώς το έργο φτάνει προς το τέλος του, το σχέδιο του Κώστα και της Βέτας είναι όλο και πιο επικίνδυνο. Το σχέδιο έχει περισσότερους εκβιασμούς και αποβλέπει σε μεγαλύτερα κέρδη. Αυτό το στοιχείο εντύνει την δράση. Η πραγματικότητα αρχίζει να διαστρεβλώνεται. Οι χαρακτήρες δεν εμπιστεύονται κανέναν, ούτε καν τον ίδιο τους τον εαυτό. Η βία, ο φόβος και η παράνοια εισχωρούν σε κάθε πτυχή της ζωής τους.
Η απόπειρα φυγής της Βέτας κορυφώνει την πλοκή του έργου. Η βασική ηρωίδα σχεδιάζει να εγκαταλείψει τα πάντα, να ξεφύγει από τον φαύλο κύκλο. Ωστόσο, ένα αεροπορικό δυστύχημα δημιουργεί αμφιβολία: Κατάφερε να φύγει ή όχι;
Στην τελική σκηνή, η Βέτα επιστρέφει στο ψυχιατρικό ίδρυμα. Η εικόνα της συγκλονίζει. Η Βέτα είναι σε αναπηρικό καροτσάκι, υπό την επήρεια φαρμάκων και έχει διαλυμένη μνήμη. Δεν μπορεί να ξεχωρίσει αν όσα έζησε είναι πραγματικότητα ή όνειρο. Ανακαλεί αποσπασματικά γεγονότα — μια κόρη, έναν γάμο, μια φίλη — χωρίς βεβαιότητα. Η ταυτότητά της έχει καταρρεύσει.
Επίλογος του «Είμαι το φάντασμά μου»
Το θεατρικό έργο «Είμαι το φάντασμά μου» δεν προσφέρει λύτρωση. Δεν υπάρχει κάθαρση με την παραδοσιακή έννοια. Αντί για τιμωρία ή δικαίωση, ο συγγραφέας παρουσιάζει μια πιο τρομακτική κατάληξη: Την πλήρη απώλεια του εαυτού. Η Βέτα δεν πεθαίνει απαραίτητα· όμως, παύει να είναι αυτό που ήταν. Ζει και μετά βίας επιβιώνει σαν φάντασμα, σε ένα σώμα χωρίς σταθερή συνείδηση, χωρίς παρελθόν, χωρίς ταυτότητα.
Στο σημείο αυτό, το έργο δεν εξιστορεί μία ατομική ιστορία, καθώς η τελευταία είναι, πλέον, σχόλιο για μια ολόκληρη κοινωνία. Γιατί η πορεία της Βέτας και του Κώστα δεν είναι ξένη προς όσα βιώνουμε ως πολίτες στα χρόνια της κρίσης. Η οικονομική ασφυξία, η ανασφάλεια και η απώλεια προοπτικής δεν οδηγούν μόνο σε υλική φτώχεια, αλλά και σε ένα βαθύ «ξεπούλημα» αξιών. Όταν η επιβίωση αποτελεί το μοναδικό ζητούμενο, η ηθική είναι πολυτέλεια.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ανομία δεν είναι η εξαίρεση, αλλά καθημερινότητα. Ο λόγος είναι σκληρός. Η βία αποτελεί κανονικότητα και η γλώσσα φλερτάρει με τον ουσιαστικό, υπαρκτό φασισμό, που κυριαρχεί — στον δημόσιο διάλογο, στις κοινωνικές σχέσεις, ακόμη και στον κρατικό, δικαστικό και πολιτικό λόγο. Το πιο ανησυχητικό, όμως, δεν είναι η ύπαρξη αυτής της γλώσσας, αλλά η αποδοχή της. Η μεταροπή της σε κάτι φυσιολογικό, ακόμη και σε υλικό για χιούμορ, απογυμνωμένο από το βάρος και τον κίνδυνο που φέρει.
Το έργο, έτσι, λειτουργεί σαν καθρέφτης. Δείχνει ότι ο εκφυλισμός δεν είναι στιγμιαίος, αλλά σταδιακός. Όπως οι ήρωές του, έτσι και η κοινωνία μπορεί να συνηθίσει το λάθος, να το ενσωματώσει και τελικά να το κανονικοποιήσει. Και τότε, χωρίς να το καταλάβει, χάνει τον εαυτό της.
