Αν και όχι ελληνική αποκλειστικότητα, ήδη από τα αρχαία χρόνια, η παράδοση της χώρας μας ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τις μαγικές ιδιότητες της φωτιάς. Από το άναμμα της «ιερής εστίας» και της νίκη του Ήλιου ενάντια στον Κρόνο (δεν μπορούσαν διαφορετικά να εξηγήσουν το φυσικό φαινόμενο του Ηλιοστασίου) μέχρι και το «Χριστόξυλο» στις μέρες μας, το παγανιστικό έθιμο της «μαγικής» φωτιάς, συντηρείται από τότε.
Συγκεκριμένα, σε περιοχές της Βόρειας Ελλάδας, τις παραμονές των γιορτών των Χριστουγέννων, ο νοικοκύρης του σπιτιού ψάχνει στο χωράφι του να βρει το πιο γερό, το πιο όμορφο και το πιο μεγάλο ξύλο. Σκοπός του είναι να το κάψει στο τζάκι του, το δωδεκαήμερο των γιορτών, από την παραμονή των Χριστουγέννων έως τα Φώτα. Η νοικοκυρά, φροντίζει να καθαρίσει το σπίτι και δείχνει ιδιαίτερη επιμέλεια στο καθάρισμα του τζακιού και της καμινάδας. Το τζάκι δεν θα πρέπει να έχει ίχνος στάχτης από τις προηγούμενες φορές, προκειμένου να μην βρουν πατήματα οι καλικάντζαροι και τα άλλα κακά δαιμόνια.
Την παραμονή των Χριστουγέννων, μαζεύεται όλη η οικογένεια γύρω από το τζάκι, ώστε να ανάψουν την φωτιά. Είτε πριν, είτε μετά το άναμμα της φωτιάς -σειρά έχει ένα ακόμα έθιμο με ξεκάθαρες παγανιστικές ρίζες, αυτό της σπονδής- ραίνουν, συνήθως, σταυρωτά με κόκκινο κρασί είτε το τζάκι, είτε τη φωτιά προκειμένου να έχουν μια καλή σοδειά και γερά ζώα. Σε κάποιες περιοχές, προσθέτουν και ξύλα με αγκάθια ή και φύλλα δάφνης (τα οποία «τσιτσιρίζουν» στη φωτιά), για να έχουν μεγαλύτερη προστασία από τους καλικάντζαρους και τα άλλα κακά πνεύματα. Έπειτα, αφού ανάψει για τα καλά η φωτιά, μετατρέπουν τα γεωργικά τους εργαλεία σε λιβανιστήρια, βάζοντας πάνω σε αυτά καρβουνάκια και θυμιατά, προκειμένου να λιβανίσουν το σπίτι, τον στάβλο, τα ζώα και τους ίδιους, ώστε – και πάλι- να έχουν μια καλή σοδειά και ζώα γερά που θα αποφέρουν κέρδη. Σκοπός πάντα είναι το Χριστόξυλο να παραμένει «αναμμένο» όλο το δωδεκαήμερο των γιορτών.
Μετά την γιορτή των Θεοφανίων και αφού καεί το Χριστόξυλο, σκορπούν τη στάχτη από το τζάκι στα χωράφια τους, προκειμένου οι «μαγικές» ιδιότητές της να ευλογήσει τη σοδειά. Σε μέρη της Θεσσαλίας και της Στερεάς Ελλάδας, παραπλήσιο έθιμο είναι αυτό του «παντρέματος». Με ίδιες ρίζες, συνηθίζουν να καίνε στο τζάκι ένα κούτσουρο από αρσενικού ονόματος δέντρο και ένα από θηλυκό. Το «πάντρεμα» αυτό συμβολίζει το ανδρόγυνο, ενώ σε κάποιες περιοχές υπάρχει και ένα τρίτο ξύλο για τον κουμπάρο.
