Η κοινωνιογνωστική θεωρία πηγάζει ιστορικά από την παράδοση του συμπεριφορισμού και της θεωρίας της μάθησης. Στρέφει όμως την προσοχή της: α) στο ότι οι διεργασίες της ανθρώπινης σκέψης (γνωστικές διεργασίες) πρέπει να αποτελούν το κέντρο βάρους των αναλύσεων της προσωπικότητας και β) ότι οι γνωστικές λειτουργίες αναπτύσσονται μέσα σε κοινωνικά πλαίσια. Οι κοινωνιογνωστικοί θεωρητικοί , με κορυφαίους τους A. Bandura & W. Mischel, παραδέχονται ότι ασκούν επιρροή τα βιώματα της πρώιμης παιδικής ηλικίας, αλλά πρεσβεύουν ότι οι άνθρωποι έχουν την ικανότητα να αναπτύσσονται και να εξελίσσονται στα διάρκεια της ζωής τους. Διατείνονται ότι οι άνθρωποι έχουν τον έλεγχο ως επί το πλείστον. Οι στοχαστικές ικανότητες των ανθρώπων τους δίνουν τη δυνατότητα να βρίσκουν κίνητρα για να κατευθύνουν τις πράξεις τους. Ουσιαστικά, η κοινωνιογνωστική θεωρία είναι μια θεωρία ανθρώπινης αυτενέργειας.
Χαρακτηριστικά γνωρίσματα της κοινωνιογνωστικής θεωρίας:
-αντιμετωπίζει τους ανθρώπους ως ενεργητικά όντα
-θεωρεί ότι η συμπεριφορά έχει κοινωνική προέλευση
-δίνει έμφαση στις γνωστικές διεργασίες
-δίνει έμφαση στις μέσες τάσεις συμπεριφοράς και στη μεταβλητότητα στη συμπεριφορά
-δίνει έμφαση στην απόκτηση σύνθετων μορφών συμπεριφοράς χωρίς ανταμοιβές
Σύμφωνα με τους κοινωνιογνωστικούς ψυχολόγους, ο ψυχολόγος της προσωπικότητας οφείλει να ενοποιεί γνώσεις από ποικίλους κλάδους της ψυχολογίας – αναπτυξιακή, κοινωνική, γνωστική, πολιτισμική, νευροφυσιολογία – κατασκευάζοντας ένα συνεκτικό πορτρέτο της φύσης του ανθρώπου και των διαφορών μεταξύ των ανθρώπων. Η βασική τους θεωρία υπογραμμίζει τέσσερις βασικές έννοιες που έχουν ιδιαίτερη αξία:
-ικανότητες & δεξιότητες
-προσδοκίες & πεποιθήσεις
-συμπεριφοριστικά κριτήρια
-προσωπικοί στόχοι
Ικανότητες & Δεξιότητες: Ο πρώτος τύπος δομής προσωπικότητας στην κοινωνιογνωστική θεωρία είναι οι δεξιότητες ή ικανότητες. Ο πυρήνας της θεωρίας είναι ότι οι διαφορές μεταξύ των ανθρώπων που παρατηρούμε ενδέχεται να μεν προέρχονται μόνο από διαφορές στα συναισθήματα ή στις παρορμήσεις, αλλά στους διαφορετικούς τύπους δράσης. Μερικοί άνθρωποι ενδέχεται να είναι εσωστρεφείς, επειδή στερούνται κοινωνικές δεξιότητες. Η επικέντρωση στις ικανότητες έχει δύο επακόλουθα. Η πρώτη είναι η εξειδίκευση πλαισίου – ο όρος αναφέρεται στο γεγονός ότι οι ψυχολογικές δομές που έχουν σχέση με κάποιες κοινωνικές περιστάσεις ενδέχεται να είναι άσχετες με άλλες περιστάσεις. Το δεύτερο επακόλουθο έχει να κάνει με την ψυχολογική αλλαγή. Οι ικανότητες αποκτώνται με την κοινωνική αλληλεπίδραση και την παρατήρηση της κοινωνίας. Τα άτομα που στερούνται δεξιοτήτων σε ένα συγκεκριμένο πεδίο της ζωής μπορούν να αλλάξουν.
Πεποιθήσεις & Προσδοκίες: Οι σκέψεις όσον αφορά το πώς είναι στην πραγματικότητα ο κόσμος αποκαλούνται πεποιθήσεις και όταν αυτές στρέφονται προς το μέλλον λέγονται προσδοκίες. Μια δεύτερη ομάδα στοχασμών είναι οι σκέψεις σχετικά με το πώς θα έπρεπε να είναι τα πράγματα. Οι σκέψεις εδώ αποτελούν αξιολογικά πρότυπα. Μια τρίτη ομάδα είναι οι σκέψεις σχετικά με το τι θέλει να πετύχει κάποιος στο μέλλον. Οι συγκεκριμένες σκέψεις αποκαλούνται στόχοι. -Σημαντική είναι η αντιλαμβανόμενη αυτο-αποτελεσματικότητα, η οποία αναφέρεται στις αντιλήψεις των ατόμων όσον αφορά τις δικές τους ικανότητες για δράση σε μελλοντικές περιστάσεις. Υπάρχουν συγκεκριμένοι τύποι συμπεριφοράς που οδηγούν στην επιτυχία: απόφαση, επιμονή, ψυχραιμία, αναλυτική σκέψη.
Στόχοι: Στόχος είναι μια νοητή αναπαράσταση του σκοπού μιας πράξης ή μιας σειράς πράξεων. Βασική πεποίθηση της κοινωνιογνωστικής θεωρίας είναι ότι η ικανότητα των ανθρώπων να ορματίζονται το μέλλον τους τους καθιστά ικανούς να θέτουν συγκεκριμένους στόχους δίνοντας κίνητρα στους εαυτούς τους και κατευθύνοντας έτσι τη συμπεριφορά τους. Τα συστήματα στόχων όμως δεν είναι άκαμπτα ή σταθερά. Οι άνθρωποι ενδέχεται να επιλέξουν ανάμεσα σε στόχους ανάλογα με το τι θεωρούν εκείνοι σπουδαιότερο την εκάστοτε περίοδο με τις ευκαιρίες που παρουσιάζονται στο περιβάλλον τους. Οι στόχοι παράλληλα ίσως να διαφέρουν από τη σκοπιά του υποκειμενικού νοήματος μιας δραστηριότητας.
Προδιαγραφές Αξιολόγησης: Μια νοητική προδιαγραφή είναι ένα κριτήριο για να κρίνουμε την ποιότητα ή την αξία κάποιου. Οι προδιαγραφές αξιολόγησης προκαλούν συχνά συναισθηματικές αντιδράσεις, οι οποίες όταν κατευθύνονται προς τον εαυτό μας αποκαλούνται αυτοαξιολογικές αντιδράσεις: αξιολογούν τις δικές μας πράξεις κι έπειτα αισθανόμαστε ικανοποίηση ή δυσαρέσκεια.
Πηγή:
Cervone, D., Pervin, L.A. (2013). Θεωρίες προσωπικότητας: Έρευνα και εφαρμογές. Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg.
