Η αρχαία ελληνική γραμματεία, με κορυφαία έκφανσή της τη μυθολογία, συγκροτεί τον νοηματικό πυρήνα της πολιτισμικής μας ταυτότητας. Ανάμεσα στις αναρρίθμητες αφηγήσεις της, ο μύθος του Μινώταυρου ξεχωρίζει όχι μόνον ως μία ωδή στην ανδρεία και την θυσιαστική αυταπάρνηση, αλλά και ως διαχρονική αλληγορία για τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης φύσης. Η αθέατη όψη του Μινώταυρου, έρχεται στο φως, με πρίσμα την συλλογιστική ικανότητα του Παλαίφατου (4ος π.Χ.), ο οποίος πάνω σε ένα μωσαικό νοηματικής εγκυρότητας συνθέτει μία εναλλακτική εκδοχή του μύθου.
Ο Μινώταυρος, όπως τον ερμηνεύει η παραδοσιακή διδασκαλία:
Σύμφωνα με την επικρατούσα αφήγηση, ο Μίνωας, διεκδικώντας την ηγεμονία της Κρήτης έναντι των αδελφών του, προσφεύγει στον Ποσειδώνα, αιτούμενος θεϊκό σημείο που θα κατοχύρωνε τη νομιμότητα της διαδοχής του. Ο θεός ανταποκρίνεται στέλνοντας έναν λευκό ταύρο — ζώο απαράμιλλου κάλλους και θηριώδους δύναμης. Ο Μίνωας, όμως, γοητευμένος από την επιβλητικότητα του θείου δώρου, επιχειρεί να εξαπατήσει τον θεό, αντικαθιστώντας το με έτερο, κατά τη θυσία. Η Ύβρις αυτή επισύρει τη Νέμεση: ο Ποσειδώνας, συνεπικουρούμενος από την Αφροδίτη, εμφυσά στην Πασιφάη (την σύζυγο του Μίνωα) έναν παράφορο και αφύσικο πόθο για το όμορφο ζώο.
Κατόπιν, ο Δαίδαλος· αρχιτέκτονας ευφυΐας εφάμιλλης της ίδιας της μυθοπλασίας, ενστερνιζόμενος τον προβληματισμό της γυναίκας, κατασκευάζει ένα ομοίωμα αγελάδας, εντός του οποίου εισέρχεται εκείνη για να επιτύχει την ανίερη συνεύρεση. Από την ένωση αυτή γεννιέται ο Μινώταυρος: ον διφυές, με κεφαλή ταύρου και σώμα ανθρώπου- παραστατική ενσάρκωση του ανορθολογισμού και της τραγικότητας του ανθρώπινου πάθους. Η αποκλίνουσα και βίαιη συμπεριφορά του μάλιστα, οδηγεί τον Μίνωα στη δημιουργία του Λαβύρινθου: ενός αχανούς, Δαιδαλώδους κατασκευάσματος (ναι και ο λαβύρινθος φιλοτεχνήθηκε από τον Δαίδαλο), εντός του οποίου εγκλείεται το τερατόμορφο πλάσμα.
Η μοίρα του Μινώταυρου συμπλέκεται με αυτήν της Αθήνας, όταν μετά τον θάνατο του Ανδρόγεω, οργισμένος ο Μίνωας επιβάλλει ως φόρο υποταγής την περιοδική αποστολή επτά νέων και επτά νεανίδων για να γίνουν βορά στο τέρας. Το θλιβερό αυτό έθιμο καταλύει ο Θησέας, πρίγκιπας των Αθηνών, που εθελοντικά ταξιδεύει στην Κρήτη, αποφασισμένος να βάλει τέλος στην αθώα αιματοχυσία. Με τη βοήθεια της Αριάδνης και τον περίφημο Μίτο της, εισέρχεται στον Λαβύρινθο, σκοτώνει το τέρας και επιστρέφει νικηφόρος- σώζοντας τους συντρόφους του και απελευθερώνοντας την πόλη του από έναν αέναο κύκλο θανάτου και ενοχής.
Ο Παλαίφατος και η γέννηση ενός εύλογου προβληματισμού:
Αυτή η μυθοπλαστική και εν δυνάμει σουρεαλιστική απεικόνιση του μύθου, παρακίνησε τον ιστοριοδίφη μαθητή του Αριστοτέλη, Παλαίφατο, να επιδοθεί σε μία προσπάθεια εξορθολογισμού. Πώς θα μπορούσε άλλωστε να γίνει σύλληψη, από την σύζευξη ενός ταύρου και μίας γυναίκας; Ο ίδιος πρέσβευε ότι στην πραγματικότητα οι μύθοι, ήταν αναδρομές σε πραγματικά γεγονότα, η αλήθεια των οποίων διαστρεβλώθηκε με το πέρασμα του χρόνου και την κλιμακωτή τους διάδοση από στόμα σε στόμα. Λαμβάνει λοιπόν την πρωτοβουλία και συνθέτει την δική του μυθογραφική διατριβή (Περί Απίστων), στην οποία φιλοδοξεί να απομυθοποιήσει εν συνόλω 52 διαφορετικούς αρχαίους μύθους. Η αθέατη όψη του Μινώταυρου, με φόντο τον ρεαλισμό του Παλαίφατου, εξωτερικεύεται ως μία ευθύγραμμη και συνεκτική διαδοχή γεγονότων, που εύλογα κάποιος σήμερα θα παραλλήλιζε με σενάριο επιτυχημένης σαπουνόπερας!
Η αθέατη όψη του Μινώταυρου – μία έτερη εκδοχή:
Κατά αυτήν την εκδοχή, ο Μινώταυρος πάλι είναι καρπός του έρωτα της Πασιφάης και του Ταύρου, με μία όμως ειδοποιό διαφορά- ο Ταύρος είναι ένας πιστός υπήκοος του Μίνωα. Ειδικότερα, η Πασιφάη, παρασυρμένη από την εκθαμβωτική ομορφιά του νεαρού υπηρέτη, ενδίδει στον απύθμενο πόθο της και συνάπτει ερωτική σχέση μαζί του. Ωστόσο, ένας οξύς πόνος, όπως ταλανίζει τον βασιλιά της Κρήτης, στα γεννητικά του όργανα, εμποδίζει οποιαδήποτε ερωτική συνεύρεση μαζί της… Οι πρώτες ρωγμές στην σχέση τους, δεν αργούν να κάνουν την εμφάνισή τους.
Ο Μίνωας αντιλαμβάνεται σχεδόν αμέσως την προδοσία. Η αποχή του από τις συζυγικές του υποχρεώσεις, σε συνδυασμό με τη φανερή φυσιογνωμική ομοιότητα του βρέφους με τον υπηρέτη, δεν αφήνουν περιθώρια αμφιβολίας. Ωστόσο, αντί να δώσει εντολή για τη θανάτωσή του, επιδεικνύει μια σπάνια αυτοσυγκράτηση και ανιδιοτέλεια: Θυμάται τα δικά του παιδιά και αντιλαμβάνεται πως το νεογέννητο δεν είναι υπεύθυνο για τις πράξεις των ενηλίκων. Έτσι, αποφασίζει να το απομακρύνει από την αυλή και να το στείλει στην ύπαιθρο, υπό την επιμέλεια των βοσκών. Ωστόσο, καθώς μεγαλώνει, ο νεαρός Αστερίων -ή κατά κόσμον Μινώταυρος- εκδηλώνει ολοένα και πιο αποκλίνουσα συμπεριφορά. Η συνύπαρξη μαζί του καθίσταται αδύνατη. Οι βοσκοί απευθύνονται στον βασιλιά, καταγγέλλοντας τις πράξεις του.
Ο Μίνωας, εξοργισμένος, στέλνει φρουρά για να τον φέρει πίσω στο παλάτι. Ο Αστερίων όμως αρνείται κατηγορηματικά να υπακούσει. Αντί να παραδοθεί, καταφεύγει σε ένα παρακείμενο δάσος, όπου επιβιώνει κυνηγώντας άγρια θηρία, ενώ κρύβεται σε απρόσιτα σημεία για να αποφύγει τη σύλληψη. Η ανθρώπινη επαφή διακόπτεται οριστικά· η απομόνωση αρχίζει να τον μεταμορφώνει. Σε μια ύστατη προσπάθεια να αποφύγει τον κόσμο που τον απορρίπτει, σκάβει μόνος του έναν υπόγειο λαβύρινθο στα έγκατα της γης. Η ζωή του στον λαβύρινθο είναι άγρια, απάνθρωπη και σιωπηλή. Η φήμη για το τρομερό τέρας που κατοικεί στα σκοτεινά βάθη εξαπλώνεται σε ολόκληρη την Κρήτη. Έτσι, ο Μίνωας, βλέποντας πια καθαρά την απόλυτη αποξένωση του Αστερίωνα από την ανθρώπινη φύση, αποφασίζει να εκμεταλλευτεί τον φόβο που εμπνέει. Μετατρέπει τον λαβύρινθο σε τόπο εξόντωσης: όποιος πολιτικός αντίπαλος ή ανεπιθύμητος πρέπει να εξαφανιστεί, στέλνεται εκεί, ως βορά στο θηρίο. Ανάμεσα στην τραγική λίστα των μελλοθάνατων, δεν παρέλειψε να συμπεριλάβει και τον Θησέα.
Μα η τύχη του, αποδεικνύεται διαφορετική: Η Αριάδνη, κόρη του βασιλιά, συγκινημένη ή ίσως και ερωτευμένη μαζί του, του παραχωρεί ένα ξίφος, προκειμένου να τον αντιμετωπίσει. Η μάχη που έπεται είναι σκληρή, αλλά ο Θησέας επικρατεί διθυραμβικά, για ακόμη μία φορά.
Πηγή: Pixabay.com
Το πόρισμα της αξιολόγησης:
Σε κάθε περίπτωση, ο μύθος του Μινώταυρου αισθητοποιεί την αέναη πάλη του ανθρώπου με αυτό που ονομάζει εύστοχα ο Αριστοτέλης, ως επιθυμητικόν μέρος της ψυχής. Από αυτή την συνθήκη απορρέει αναπόδραστα μία καθολική επιταγή: να προτάξουμε το φρόνημα και την ανδρεία που διέπει τον ενδοκοσμικό μας “Θησέα”, απέναντι στην εφήμερη απόλαυση και τις δευτερογενείς ανάγκες.
Ο Λαβύρινθος υπάρχει. Ο Μινώταυρος καραδοκεί. Το ερώτημα δεν είναι, το αν θα συναντηθούμε, αλλά όταν συναντηθουμε- ποιος θα νικήσει.
ΠΗΓΕΣ:
Hawes, G. (2014). Palaephatus and the emergence of highly literate mythology. Academia. Ανακτήθηκε από: https://www.academia.edu/7216490/Story_time_at_the_library_Palaephatus_and_the_emergence_of_highly_literate_mythology (Tελευταία πρόσβαση: 12/ 09 /2025)
Barr, J. (2017). The reception hstory of Palaephatus 1 (On the Centaurs) in Ancient and Byzantine texts. Academia. Ανακτήθηκε από: https://www.academia.edu/88710363/The_reception_history_of_Palaephatus_1_On_the_Centaurs_in_Ancient_and_Byzantine_texts_ (Τελευταία πρόσβαση: 12/ 09/ 2025)
