Η Πρωτοχρονιά στην Αρχαιότητα ήταν πολύ περισσότερο από μία απλή αλλαγή στο ημερολόγιο ενός ακόμη έτους. Ήταν μια βαθιά κοσμολογική και θρησκευτική στιγμή. Σε κάθε πολιτισμό στον αρχαίο κόσμο, η αρχή του έτους συνδέθηκε με θρησκευτικές τελετές, κοινωνικές συναθροίσεις και πρακτικές, που στόχευαν στην καλή τύχη και την ευημερία. Από την Αρχαία Ελλάδα μέχρι τη Ρώμη, την Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία, η Πρωτοχρονιά ήταν μία γιορτή εξαιρετικής σημασίας, που καθόριζε το πνεύμα και την τύχη του υπόλοιπου έτους για τους προγόνους μας και βοηθά να αντιληφθούμε πώς μετρούσαν τον χρόνοι οι αρχαίοι, αλλά και πώς αντιλαμβάνονταν τη σχέση τους με το θείο, τον κόσμο και τη φύση.
Πρωτοχρονιά στην Αρχαιότητα: Η αρχή των εορτασμών της πρώτης μέρας του χρόνου από τους Βαβυλώνιους.
Ο εορτασμός της πρωτοχρονιάς στην Αρχαιότητα είναι από τις παλαιότερες παγανιστικές παραδόσεις. Ήταν ευρέως διαδεδομένη στους αρχαίους λαούς και χρονολογείται ήδη πριν από 4.οοο χρόνια, την εποχή των Βαβυλωνίων στη Μεσοποταμία. Οι Βαβυλώνιοι θεωρούνται οι πρώτοι, που καθιέρωσαν τους εορτασμούς της Πρωτοχρονιάς το 2000 π.Χ., τη λεγόμενη «Ακίτου», όπου εορτάζονταν η αναγέννηση της φύσης, αμέσως μετά την εαρινή ισημερία και την πρώτη σοδειά. Αυτή η θρησκευτική εορτή, με διάφορες τελετές, διαρκούσε 12 ημέρες. Κατά τη διάρκεια αυτής της γιορτής, ο καθένας τους ξεχωριστά λάμβανε υποσχέσεις, τις οποίες έπρεπε να υλοποιήσει μέσα στην επερχόμενη χρονιά, ειδάλλως θα έχανε την εύνοια των θεών. Ανάμεσα σε αυτές τις υποσχέσεις ήταν, ότι θα αποπλήρωναν τα χρέη τους και θα επέστρεφαν τα αντικείμενα, που είχαν δανειστεί. Κατά το γιορτινό αυτό 12ήμερο διοργάνωναν παρελάσεις με αγάλματα στους δρόμους της πόλης και διάφορες τελετουργίες, οι οποίες συμβόλιζαν τις νίκες των Βαβυλωνίων ενάντια στις δυνάμεις του κακού.
Πρωτοχρονιά στην Αρχαιότητα: Τι συνέβαινε στην Αρχαία Ελλάδα;
Στην αρχαία Ελλάδα, η έννοια της Πρωτοχρονιάς δεν υπήρχε, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν ακολουθούσαν ένα ενιαίο μηνιαίο ημερολόγιο, καθώς κάθε πόλη-κράτος είχε το δικό της μετρικό σύστημα χρόνου, βασισμένο σε σεληνιακούς ή ηλιακούς κύκλους με διαφορετικά ημερολόγια και ονομασίες για τους μήνες και της ημέρες. Τα σεληνιακά ημερολόγια αποτελούνταν από 12 ή 13 μήνες και 354 ημέρες. Παρόλα αυτά, η αλλαγή του χρόνου και ο ερχομός ενός νέου χρονικού κύκλου εορτάζονταν με τελετές, θρησκευτικές εκδηλώσεις και αγροτικές γιορτές.
Στην αρχαία Αθήνα, το νέο έτος ξεκινούσε με τον μήνα Εκατομβαιώνα, που τοποθετείται ημερολογιακά στα τέλη Ιουνίου με αρχές Ιουλίου, ενώ στην αρχαία Σπάρτη και άλλες πόλεις η αρχή του χρόνου συνέπιπτε με την «ορατή νέα σελήνη» ή νουμηνία, ως την αρχή του νέου μήνα, όπου πραγματοποιούνταν τελετές και έθιμα προς τιμήν της Σελήνης, του Απόλλωνα, της Εστίας και άλλων οικιακών θεών. Ο νέος χρόνος ξεκινούσε με τη φθινοπωρινή ισημερία (21η Σεπτεμβρίου), συνδεδεμένος με την κίνηση του ήλιου.
Εντούτοις, χάρη σε μία επιγραφή, η οποία διασώθηκε από ανασκαφικές εργασίες στην αρχαία αγορά της Αθήνας, υπάρχει η αναφορά για μία θρησκευτική τελετή, η οποία λάμβανε χώρα στην αρχή της Πρωτοχρονιάς, την τελευταία μέρα του απερχόμενου έτους. Η γιορτή αυτή, μας πληροφορεί η επιγραφή, ήταν προσφορά των αξιωματικών της πόλης προς τιμήν του «Δία Σωτήρα» και της «Αθηνάς Σωτήρα», για να εξασφαλισθεί η εύνοιά τους το νέο έτος. Επίσης, η εγκυκλοπαίδεια της Britannica αναφέρει ότι η Πρωτοχρονιά των αρχαίων Ελλήνων τοποθετείται την 21η Δεκεμβρίου, ημέρα της χειμερινής ισημερίας.
Πρωτοχρονιά στην Αρχαιότητα: Η γιορτή του Ιανού στην αρχαία Ρώμη.
Οι αρχαίοι Ρωμαίοι ήταν εκείνοι, που τελικά καθιέρωσαν την χρονική τοποθέτηση της Πρωτοχρονιάς την πρώτη του μήνα Ιανουαρίου, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Τα πρώτα χρόνια γιόρταζαν την πρώτη μέρα του χρόνου την 1η Μαρτίου, μήνας που πήρε το όνομά του από τον θεό Άρη και όταν ο αστερισμός του Tαύρου ήταν ορατός. Η άνοδος του Ιουλίου Καίσαρα στον θρόνο το 46 π.Χ., έφερε και την αναδιοργάνωση του παλαιού ημερολογίου, το οποίο ο αυτοκράτορας θεωρούσε ανακριβές. Τ0 νέο ημερολόγιο ανέλαβε ο Σωσιγένης, ένας αστρονόμος από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Επί της βασιλείας του Νουμά Πομπιλίου, στο ημερολόγιο προστέθηκαν άλλοι 2 μήνες, ο Ιανουάριος και ο Φεβρουάριος. Ο Ιανουάριος πήρε την ονομασία του από τον θεό Ιανό, του θεού με τα δύο αντίθετα προσωπεία. Θεωρούνταν ο θεός της Αρχής και ήταν ο παλαιότερος στο ρωμαϊκό πάνθεον. Το ένα προσωπείο του κοιτούσε αριστερά προς τα πίσω και το άλλο δεξιά προς τα μπρος, συμβολίζοντας το παρελθόν και το μέλλον. Κατά τη διάρκεια των εορτασμών της Πρωτοχρονιάς, οι Ρωμαίοι αντάλλαζαν δώρα μεταξύ τους, όπως σύκα και μέλι, ώστε να είναι «γλυκός» ο νέος χρόνος και επιδίδονταν σε ενθουσιώδεις εορτασμούς, τελετές και φαγοπότια. Επιπλέον, πρόσφεραν θυσίες και δώρα προς τον θεό Ιανό, πιστεύοντας, ότι έτσι θα τους έφερνε καλή τύχη και ευημερία σε όλο το νέο έτος. Παράλληλα, επέλεγαν να εργάζονται κάποιες ώρες της Πρωτοχρονιάς, καθώς θεωρούσαν, ότι η αδράνεια ήταν κακός οιωνός για το νέο έτος, σύμφωνα με τον ποιητή Οβίδιο.
Η περσική Πρωτοχρονιά «Νορούζ»
Συνεχίζοντας την περιήγηση στην Πρωτοχρονιά στην αρχαιότητα, οδηγούμαστε στους Πέρσες. Εκείνοι γιόρταζαν το «Νορούζ» ή «Νεβρόζ» (Nowruz), που στα περσικά σημαίνει «νέα μέρα» και προερχόταν από τη θρησκεία του Ζωροαστρισμού. Οι πρώτες αναφορές για τον εορτασμό του «Νορούζ» τοποθετούνται τον 2ο αιώνα π.Χ., αν και οι περισσότεροι ιστορικοί συγκλίνουν στην έναρξη του εορτασμού του κάπου στον 6ο αιώνα π.Χ. Σύμφωνα με το νέο Γρηγοριανό ημερολόγιο, ο εορτασμός του ξεκινάει συνήθως στις 21 Μαρτίου και διαρκεί περίπου 13 ημέρες.
Σε αυτό το χρονικό διάστημα, ο βασιλιάς του κράτους μοίραζε δώρα, συνομιλούσε με τους υπηκόους του και διοργάνωνε πλουσιοπάροχα συμπόσια. Οι περσικές οικογένειες μεταξύ τους αντάλλαζαν δώρα, άναβαν φωτιές, έβαφαν αυγά και ράντιζαν τα σπίτια τους με νερό, συμβολίζοντας τη Δημιουργία. Κατά τον 10 αιώνα μ.Χ. επικράτησε και ένα παράξενο έθιμο, όπου κάποιος Πέρσης κάθε χρόνο παρίστανε τον βασιλιά για αρκετές μέρες, αφού πρώτα εκλέγονταν από τους υπόλοιπους πολίτες και στο τέλος της «θητείας» του – γιορτής, εκθρονίζονταν. Μέχρι και σήμερα 300.000.000 άνθρωποι σε όλο τον κόσμο, στη Δυτική και Κεντρική Ασία, τον Καύκασο και τα Βαλκάνια, εορτάζουν κάθε χρόνο το «Νορούζ», διατηρώντας κάποια από τα αρχαία έθιμα, το βάψιμο των αυγών και τις φωτιές. Επίσης, είναι χαρακτηριστικό, ότι τη μέρα αυτή οι αγρότες γιορτάζουν την αρχή της γεωργικής περιόδου μετά από ένα μακρύ χειμώνα, ενώ οι πολίτες επισκέπτονται με γλυκά και φαγητά τα νεκροταφεία τους, για να τα προσφέρουν στους νεκρούς τους.
Η αρχαία Αιγυπτιακή πρωτοχρονιά
Η πρωτοχρονιά των αρχαίων Αιγυπτίων ονομαζόταν ως «Wepet Renpet», που στην κυριολεξία σημαίνει «άνοιγμα της χρονιάς» και όπως είναι γνωστό, ήταν συνδεδεμένη και βασιζόταν στον ποταμό Νείλο. Σύμφωνα με τον Ρωμαίο συγγραφέα Censorinus, ο εορτασμός του νέου έτους για τους Αιγυπτίους σήμανε, όταν εμφανίζονταν ο αστερισμός του Σείριου, του λαμπρότερου αστεριού, στον ουρανό μετά από 70 μέρες απουσίας. Αυτό το αστρικό φαινόμενο συνήθως συνέβαινε στα μέσα του Ιουλίου, όπου και ο Νείλος υπερχείλιζε. Η πλημμύρα του Νείλου ευνοούσε τις καλλιέργειες και το έδαφος γινόταν γόνιμο. Αυτή η υπερχείλιση ήταν αφορμή για εορτασμούς και θρησκευτικές τελετές, καθώς συμβόλιζε τον θάνατο και την αναγέννηση του πιο αγαπητού θεού στην Αιγυπτιακή θεολογία, του Όσιρι, αλλά και την αναγέννηση της γης και των ίδιων των ανθρώπων.
Η Κινέζικη πρωτοχρονιά
Για την αρχαία Κινέζικη πρωτοχρονιά, οι πληροφορίες είναι αρκετά πιο φτωχές. Δεν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις για την έναρξη των εορτασμών της, αν και κάποιοι ιστορικοί ισχυρίζονται, ότι η αρχή έγινε κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Τσανγκ (1600-1100 π.Χ.), όταν οι άνθρωποι θυσίαζαν προς τιμήν των θεών και των προγόνων τους στην αρχή ή το τέλος του έτους, σηματοδοτώντας το τέλος του χειμώνα και την αρχή της άνοιξης. Η ημερομηνία της είναι κινητή, βασισμένη στο σεληνιακό ημερολόγιο, συνήθως τον Ιανουάριο ή Φεβρουάριο. Η γιορτή βασίζεται σε έναν θρύλο, όπου το μυθικό τέρας Νιάν (Nien) ξέφευγε την παραμονή της Πρωτοχρονιάς και κατέτρωγε καλλιέργειες, ανθρώπους και ζώα. Έτσι, οι κάτοικοι, για να το τρομάξουν, στόλιζαν τα σπίτια τους με φανταχτερά κόκκινα στολίδια. Κατά τη διάρκεια των εορτασμών κυριαρχούσε το κόκκινο και αποφεύγονταν οι καθαρισμοί του σπιτιού και του σώματος, για να μην χαθεί η «καλή τύχη», έθιμα, που ισχύουν μέχρι και σήμερα.
Εν κατακλείδι, παρότι οι τρόποι υπολογισμού του χρόνου και οι ημερολογιακές αφετηρίες διέφεραν σημαντικά από πολιτισμό σε πολιτισμό, η ανάγκη του ανθρώπου να σηματοδοτήσει ένα νέο ξεκίνημα παραμένει κοινή και διαχρονική. Η πρωτοχρονιά στην Αρχαιότητα, στην αρχαία Ελλάδα και στον ευρύτερο αρχαίο κόσμο λειτουργούσε ως μία ιερή τομή ανάμεσα στο παλιό και στο νέο, γεφυρώνοντας το ανθρώπινο με το θεϊκό και το παρελθόν με την προσδοκία του μέλλοντος. Τα έθιμα και οι τελετουργίες δεν ήταν απλές παραδόσεις, αλλά πράξεις με βαθύ συμβολισμό, που εξέφραζαν την ελπίδα για αρμονία και αναγέννηση. Μέσα από τη μελέτη αυτών των πρακτικών αντιλαμβανόμαστε, ότι παρά την απόσταση των αιώνων, η επιθυμία για έναν «καλό νέο χρόνο» αποτελεί ένα από τα πιο σταθερά και ανθρώπινα στοιχεία της ιστορίας μας.
Πηγές
Μανιάτης, Κ. (2023), Πώς γιόρταζαν την Πρωτοχρονιά οι αρχαίοι Έλληνες. Ανακτήθηκε από www.news247.gr (τελευταία πρόσβαση 30/12/2025).
Πώς γιόρταζαν την Πρωτοχρονιά πέντε αρχαίοι λαοί; Ποιοι εορτασμοί συνεχίζουν να υπάρχουν μέχρι σήμερα. (2024). Μηχανή τουυ χρόνου. Ανακτήθηκε από www.mixanitouxronou.gr. (τελευταία πρόσβαση 30/12/2025).
Μανιωράκη, Ε. (2023), Στην αρχαία Ελλάδα ο καινούργιος χρόνος ξεκινούσε κατά τη φθινοπωρινή ισημερία (21 Σεπτεμβρίου). Ανακτήθηκε από www.neoskosmos.com. (τελευταία πρόσβαση 30/12/2025).
Νεβρόζ. Ανακτήθηκε από www.el.wikipedia.org. (τελευταία πρόσβαση 30/12/2025).
