Ο Στέφανος Σαχλίκης ήταν έλληνας στιχουργός που έζησε στο Χάνδακα, στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη, το δεύτερο μισό του 14ου αιώνα. Στο ευρύ κοινό είναι άγνωστος. Όσοι, βέβαια, τον γνωρίζουν του έχουν αποδώσει κατά καιρούς ποικίλους χαρακτηρισμούς· άσεμνος, αθυρόστομος, μισογύνης, ανίκανος να αφουγκραστεί τα πραγματικά κοινωνικά προβλήματα, εγκλωβισμένος στα δικά του πάθη. Άλλοι όμως, κατά βάση μελετητές νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναγνωρίζουν στο έργο του το διδακτισμό, την απογυμνωμένη από σεμνοτυφίες αλήθεια και φυσικά στον ίδιο αναγνωρίζουν τον πατέρα της Κρητικής λογοτεχνίας, εκείνον που εισήγαγε στη Νεοελληνική ποίηση ένα στοιχείο που συνέβαλλε καθοριστικά στην εξέλιξή της: την ομοιοκαταληξία.
Η ζωή του
Ας δούμε όμως μερικές πληροφορίες για την πολυτάραχη ζωή του. Η γέννησή του τοποθετείται γύρω στο 1330. Οι γονείς του ήταν εύποροι, ελληνικής καταγωγής που μάλλον είχαν ασπαστεί τον ρωμαιοκαθολικισμό. Μετά τον θάνατο του πατέρα και της αδερφής του εξαιτίας του «μαύρου θανάτου» το 1348, κληρονόμησε όλη την περιουσία της οικογένειας, αποτελούμενη από πολλά φέουδα σε όλα τα σημεία της Κρήτης. Στοιχεία για τη ζωή του αντλούμε από την ποιητική του αυτοβιογραφία «Αφήγησις παράξενος του ταπεινού Σαχλίκη». Όπως ο ίδιος μας πληροφορεί ξόδεψε μεγάλο μέρος της πατρικής περιουσίας στις πόρνες, στο τζόγο και γενικότερα στην άσωτη ζωή. Κατέληξε, λοιπόν, στη φυλακή, και τα χρόνια που έμεινε εκεί ήταν καθοριστικά για την μετέπειτα ποιητική του πορεία. Λέγεται πως στη φυλακή τον οδήγησε μια γυναίκα «του δρόμου», ύστερα από καταγγελία της, πυροδοτώντας το άκρατο μίσος του Σαχλίκη για τις «πολιτικές» (πολιτικές= πόρνες). Το όνομα αυτής: «Κουταγιώταινα». Αναφορά για τούτη τη γυναίκα κάνει στο έργο του «Το Καταλόγιν της Πόθας». Στο ποίημα αυτό εμπεριέχονται τα ερωτικά κατορθώματα μιας γυναίκας ονόματι «Πόθα Τζουστουνιά». Η εκδικητική του διάθεση απέναντι στον χαρακτήρα των «πολιτικών» και της διαφθοράς γενικότερα μεγάλης μερίδας της Κρητικής κοινωνίας είναι κάτι παραπάνω από εμφανής σε συνθέσεις όπως το Καταλόγιν.
Τα επόμενα χρόνια εγκαταστάθηκε στην ύπαιθρο, ζώντας στο μόνο φέουδο που του είχε απομείνει και ασκώντας το επάγγελμα του δικηγόρου. Ο θάνατός του τοποθετείται, σύμφωνα με τα λιγοστά βενετικά αρχεία, σίγουρα πριν το 1403.
Το έργο του
Τα στιχουργήματα του Σαχλίκη τα βρίσκουμε σε τρία χειρόγραφα του 16ου αιώνα τα οποία πλέον αποτελούν μέρος της συλλογής τριών ευρωπαϊκών βιβλιοθηκών:
1) Εθνική βιβλιοθήκη της Νεάπολης, ελληνικό χειρόγραφο με αρ. III
2) Εθνική βιβλιοθήκη του Παρισιού, ελληνικό χειρόγραφο αρ. 2909
3) Βιβλιοθήκη της ιατρικής σχολής του Πανεπιστημίου του Μονπελιέ, ελληνικό χειρόγραφο ποικίλης ύλης αρ. 405.
Όπως είπαμε παραπάνω, η περίοδος της φυλακής ήταν καταλυτική στη σύνθεση των στιχουργημάτων του. Τότε συνέγραψε ποιήματα που αφορούσαν τη ζωή του στη φυλακή (Περί φυλακής, Περί φίλων, Περί φυλακατόρων) και τα ποιήματα που αφορούσαν τις «πολιτικές» (Το καταλόγιν της Πόθας, Η βουλή των πολιτικών, Η γκιόστρα των πολιτικών). Και σε αυτά ακριβώς- τα δεύτερα ποιήματα, περί των «ελαφρών» γυναικών- συναντούμε για πρώτη φορά ομοιοκαταληξία στην ελληνική ποίηση.
Στην πιο ώριμη φάση της ζωής του γράφει ξανά ποιήματα σε ομοιοκατάληκτα δίστιχα. Στις «Συμβουλές στον Φραντζισκή», με ηθικοδιδακτική διάθεση συμβουλεύει τον γιο κάποιου φίλου του να αποφεύγει τρία πράγματα, που κατέστρεψαν τον ίδιο: τα νυχτοπερπατήματα, το τζόγο (τα ζάρια δηλαδή, γιατί τα χαρτοπαίγνια εμφανίζονται στον ελληνικό χώρο έναν αιώνα αργότερα) και φυσικά, τις πόρνες και την καταστρεπτική φύση τους. Τέλος, γράφει το αυτοβιογραφικό του ποίημα «Αφήγησις παράξενος του ταπεινού Σαχλίκη» όπου αναλογίζεται την άσωτη ζωή του και καταλήγει, όντας ανήμπορος να διαφύγει της μεσαιωνικής νοοτροπίας, να κατηγορεί την τύχη για όλα του τα παθήματα.
Απόσπασμα από τις «Συμβουλές στον Φραντζισκή»
«Η πολιτική τον κόπελον τον θέλει να γελάση,
την όψιν και την γνώμην της όλην της την αλλάσσει.
Φιλεί, περιλαμβάνει τον, στα στήθη τον μαλάσσει
και κάμνει τον ολόχαρον, κάμνει τον να γελάση…»
Πηγή μελέτης:
- Στέφανος Σαχλίκης, Τα ποιήματα, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 2015
