Η διαμόρφωση του εαυτού στην εφηβεία (αυτοαντίληψη)
Η διαμόρφωση του εαυτού στη εφηβεία αποτελεί έναν στόχο προς επίτευξη. Η διαδικασία αυτή οικοδομεί και την αυτοαντίληψη του παιδιού και χτίζει στέρεες βάσεις για το μέλλον του και την εξέλιξή του. Είναι σαφές ότι η διαμόρφωση της προσωπικότητας είναι συνάρτηση της απόκτησης της προσωπικής ταυτότητας και της διαμόρφωσης του εαυτού.
Δόμηση ταυτότητας και στάδια
Οι ψυχοκοινωνικές αυτές διαδικασίες εμφανίζονται με μεγαλύτερη οξύτητα στη διάρκεια της πρώιμης εφηβείας. Στα προηγούμενα στάδια της ανάπτυξης εξελίσσονται με αργούς ρυθμούς και δεν είναι άμεσα αντιληπτές από τα παιδιά. Αυτό συμβαίνει, διότι αυτά εξαρτώνται περισσότερο από τον έλεγχο της συμπεριφοράς που ασκείται από τους ενηλίκους. Οι γονείς και οι δάσκαλοι παίζουν καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση του εαυτού. Μπορεί λοιπόν να μη βιώνουν όλοι οι έφηβοι σε μεγάλη ένταση τις ψυχοκοινωνικές κρίσεις που αντιμετωπίζουν στο κοινωνικό περιβάλλον.( Ως κοινωνικό περιβάλλον εννοούμε την οικογένεια, το σχολείο αλλά και τις ομάδες των συνομηλίκων.) Η τάση όμως προς την απόκτηση αυτονομίας και απεξάρτησης από τα πρότυπα ταύτισης των προηγούμενων σταδίων είναι έντονη σε όλους σχεδόν τους εφήβους.
Αυτοαντίληψη και περιβάλλον
Η εικόνα του εαυτού (αυτοαντίληψη) που διαμορφώνει κάθε έφηβος σχετίζεται με το περιβάλλον του. Η πορεία προς την απεξάρτηση από τα πρότυπα του οικογενειακού περιβάλλοντος και την αναζήτηση νέων προτύπων έξω από αυτό είναι δύσκολη. Πρότυπα καλλιτεχνών, αθλητών, επιστημόνων μπορούν να τους εμπνεύσουν. Η επιλογή ποικίλλει ανάλογα με το είδος του κοινωνικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος και τις επιδράσεις που οι έφηβοι δέχονται από αυτό. Ο ρόλος που ασκούν οι διαδικασίες αλληλεπίδρασης μεταξύ του ατόμου και του περιβάλλοντος στην πορεία της ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης και ωρίμανσης του εφήβου είναι αποφασιστικός. Επιπλέον είναι και μη αναστρέψιμος, σύμφωνα με δεδομένα ψυχολογικών θεωριών.
Διαμόρφωση του εαυτού και προσωπική ταυτότητα
Η ατομική πρόσληψη και επεξεργασία των μηνυμάτων από το κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον λειτουργεί καταλυτικά. Ακόμα η δυνατότητα υπέρβασης των ψυχοκοινωνικών κρίσεων που το περιβάλλον διαμορφώνει σε κάθε εποχή είναι καθοριστική. Συντελούν όλα λοιπόν στο αν ο έφηβος θα δυνηθεί να αποκτήσει μια σαφή εικόνα που θα εμπίπτει μέσα στα όρια του πραγματικού εαυτού. Ειδάλλως θα τοποθετείται έξω από αυτά, στον χώρο του ιδεατού, μη πραγματικού εαυτού. Στην πρώτη περίπτωση γίνεται λόγος για μια ρεαλιστική αντίληψη και εκτίμηση του εαυτού. Ενώ στη δεύτερη περίπτωση γίνεται λόγος για έλλειψη αυτοαντίληψης και αυτοεκτίμησης. Η αυτοαντίληψη στην εφηβεία συνδέεται με τη διαμόρφωση του εαυτού και της προσωπικής ταυτότητας. Συνδέεται άρρηκτα με την άποψη που έχουν οι σημαντικοί άνθρωποι για αυτούς και με ο τρόπος με τον οποίο τους αντιμετωπίζουν.
Αυτοαντίληψη και απόρριψη
Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία οι έφηβοι, όταν βιώνουν την απόρριψη από το κοινωνικό περιβάλλον, αναπτύσσουν αρνητικά συναισθήματα. Συγκεκριμένα το συναίσθημα της μειονεξίας, καθώς και συναισθήματα ενοχής, θλίψης, κατωτερότητας και μερικές φορές εχθρότητας. Οι έφηβοι που νιώθουν το αίσθημα της απόρριψης από το κοινωνικό περιβάλλον απομονώνονται. Συνεπώς αισθάνονται ότι είναι αποξενωμένοι ή δυσάρεστοι στους άλλους με αποτέλεσμα να αποβαίνουν “κλειστοί” χαρακτήρες και να συνάπτουν με δυσκολία φιλικές σχέσεις. Θεωρούν λοιπόν ότι ευθύνονται οι ίδιοι για την αυτοπεριθωριοποίησή τους. Το αίσθημα της κοινωνικής απόρριψης διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του εαυτού. Έτσι οι έφηβοι βλέπουν τον εαυτό τους μέσα από τις αντιλήψεις των σημαντικών άλλων. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, όταν νιώθουν ότι τους απορρίπτουν οι άλλοι, να απορρίπτουν και οι ίδιοι τον εαυτό τους.
