Οι λίθοι μνήμης (Stopelsteiner), ένα διακριτικό μνημείο του Ολοκαυτώματος, συναντώνται σε πολλές πόλεις της Ελλάδας. Στη Θεσσαλονίκη κοσμούν το πεζοδρόμιο μπροστά από ένα ιστορικό κτίριο.
Περπατώντας κανείς στη Βασιλίσσης Όλγας, στη Θεσσαλονίκη, έχει πολλούς λόγους να κοιτά ψηλά, δεξιά και αριστερά. Υπέροχα διατηρητέα κτίρια ξεπηδούν ανάμεσα από γκριζωπές πολυκατοικίες, διεκδικώντας ακόμη το κομμάτι ουρανού που τους ανήκει. Άλλα διατηρημένα και εκπληρώνοντας διαφορετικούς από αυτόν της ανοικοδόμησής τους σκοπούς κι άλλα παρατημένα στη φθορά του χρόνου κι όχι μόνο, κρατώντας ακόμη κι έτσι κάτι από τη γοητεία του παρελθόντος. Όμως, μπροστά στο 1ο Γυμνάσιο Αρρένων (1ο Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης) το βλέμμα καρφώνεται στο πεζοδρόμιο. Εκεί που ο διαβάτης σκοντάφτει –κυριολεκτικά και μεταφορικά- στο παρελθόν της πόλης.
149 μπρούτζινες πλάκες
Ενσωματωμένες στο πεζοδρόμιο εμπρός από το ιστορικό κτίριο, καλυμμένες ενίοτε από φθινοπωρινά φύλλα, βρίσκονται 149 μπρούτζινες μικρές πλάκες. Διακριτικό μνημείο για τους 149 Εβραίους μαθητές που επιβιβάστηκαν στα τρένα του θανάτου με τελικό προορισμό τα στρατόπεδα συγκέντρωσης των Ναζί. Ένα ταξίδι χωρίς επιστροφή: 143 δολοφονήθηκαν, μόλις 6 επέζησαν, από τους οποίους μόνο 2 επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη, την πάλαι ποτέ «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων».
Μια ιδέα του Γκούντερ Ντέμνιγκ
Οι λίθοι μνήμης –όπως αποδίδεται ο όρος «Stopelsteine»- είναι ιδέα του Γερμανού καλλιτέχνη Γκούντερ Ντέμνιγκ. Το 1991 ο καλλιτέχνης χρησιμοποίησε λευκή μπογιά για να σηματοδοτήσει το δρόμο που ακολούθησαν 1000 Ρομά όταν απελάθηκαν, 50 χρόνια νωρίτερα. Όταν η μπογιά ξέφτισε χρησιμοποίησε ορειχάλκινες πλάκες προκειμένου η καλλιτεχνική εγκατάσταση να γίνει μόνιμη. Μια ηλικιωμένη κάτοικος επαίνεσε το έργο του, εξέφρασε όμως αμφιβολίες για το αν είχαν ζήσει Ρομά στην περιοχή. Τότε ο Ντέμνιγκ συνειδητοποίησε πως πολλοί κάτοικοι αγνοούσαν τι είχε συμβεί στη γειτονιά τους. Αποφάσισε λοιπόν να διασώσει τη μνήμη των θυμάτων των Ναζί. Άλλωστε για τον καλλιτέχνη «Ένας άνθρωπος ξεχνιέται, όταν ξεχνιέται το όνομά του». Ιδιαίτερη σημασία για τον καλλιτέχνη έχει επίσης η τοποθέτηση των ονομάτων κοντά στον τόπο που τα θύματα έζησαν ή πέθαναν. Σήμερα έχουν τοποθετηθεί χιλιάδες τέτοιοι λίθοι σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, καθιστώντας τις Stopelsteine το μεγαλύτερο μνημείο του Ολοκαυτώματος.
Οι λίθοι μνήμης είναι μικροί τσιμεντένιοι κύβοι, διαστάσεων 10 x 10 cm που ενσωματώνονται στο δάπεδο. Μια ορειχάλκινη πλάκα φέρει τα στοιχεία του θύματος. Το όνομα του περιβόητου Άουσβιτς κυριαρχεί. Ωστόσο μεταξύ των λίθων μνήμης θα συναντήσει κανείς και ονόματα επιζώντων. Κι αυτό γιατί δεν πρόκειται για επιτύμβιες πλάκες, αλλά για μνημεία με στόχο να προκαλέσουν προβληματισμό για τον πόνο που αυτοί οι άνθρωποι έζησαν, απομακρυνόμενοι βίαια από την πατρίδα και την οικογένειά τους.
Μια πρωτοβουλία ενός παλιού μαθητή
Η ιστορία των λίθων μνήμης στη Βασιλίσσης Όλγας ξεκινά χρόνια πριν όταν ένας απόφοιτος του σχολείου, ο Απόστολος Δερεκλής, επιχειρηματίας που δραστηριοποιείται στη Γερμανία, άρχισε να μελετά τα αρχεία του σχολείου. Μιαν απρόσωπη σημείωση «Επαύσατο φοιτώντες» δίπλα στα ονόματα δεκάδων μαθητών του σχολείου, γέννησε στον κ. Δερεκλή την επιθυμία να διαφυλάξει τη μνήμη αυτών των παιδιών που δεν πρόλαβαν να ενηλικιωθούν. Το έργο του δεν ήταν καθόλου εύκολο, καθώς απαιτούσε ενδελεχή έρευνα και προσπάθεια να ξεπεραστούν ποικίλα γραφειοκρατικά εμπόδια. Τελικά το 2015 μπήκαν οι πρώτοι λίθοι μνήμης, με το έργο να ολοκληρώνεται το 2018. Κάθε μια φέρει το όνομα του μαθητή, το τμήμα που φοιτούσε, το στρατόπεδο συγκέντρωσης -με το όνομα του στρατοπέδου του Άουσβιτς να κυριαρχεί- και τη μοίρα που του επεφύλασσε.
Αν τυχόν λοιπόν κάποια στιγμή τα βήματά μας μας φέρουν στη Βασιλίσσης Όλγας 5 ας διαβάσουμε ένα όνομα δυνατά, ζωντανεύοντας για λίγο ένα από τα θύματα του Ολοκαυτώματος…
Πηγές που χρησιμοποιήθηκαν για αυτό το άρθρο:
