Οι άλλοτε γραφικές και ταυτόχρονα τραγικές φιγούρες αλκοολικών και χαρτοπαιχτών έπαψαν εδώ και πολλά χρόνια να αποτελούν μειοψηφικά ψυχολογικά προφίλ. Η επιστήμη πρόσθεσε σε αυτές δεκάδες κατηγορίες εθισμών, σωματικών ή ψυχικών εξαρτήσεων. Προκύπτουν σαν επιδράσεις του εξωτερικού περιβάλλοντος, ή εσωτερικών προδιαθεσικών παραγόντων. Απαντούν σε ατομικά ή συλλογικά αιτήματα ευχαρίστησης και επικοινωνούν, μεταξύ άλλων, με το εγκεφαλικό σύστημα ανταμοιβής.
Εθισμοί
Ο εθισμός υπερβαίνει την εννοιολογική ταύτιση με την συνήθεια, παρά την λεκτική συγγένεια. Τον ορίζουμε ως μια συμπεριφορά ή δράση, που η διαρκής επανάληψή της προσφέρει ικανοποίηση με απολύτως όμως διακριτά χαρακτηριστικά :
Η επανάληψη έχει καταναγκαστική μορφή, με την έννοια της αδυναμίας αποφυγής της.
Κάθε εθιστική διαδικασία απαιτεί όλο και μεγαλύτερη ποσότητα ή ένταση για να επιτύχει τον ίδιο βαθμό ικανοποίησης(ανοχή). Ο εθισμός θέτει σε κίνδυνο την υγεία, τη σωματική ακεραιότητα, την προσωπική ή κοινωνική υπόσταση των ανθρώπων. Είναι ανεξέλεγκτος και πλήττει τη λειτουργικότητά τους.
Φυσικοί εθισμοί και εθιστικές συμπεριφορές
Στον επιστημονικό κόσμο επικρατούσε παλαιότερα η άποψη ότι οι εθισμοί είναι κατά βάση σωματικοί. Τους συνέδεαν αποκλειστικά με χρήση ουσιών και με την φυσική εξάρτηση από αυτές.
Οι πιο εθιστικές συμπεριφορές δεν συνυπάρχουν μόνο με σωματική ανοχή. Οι άνθρωποι συνήθως χρησιμοποιούν ναρκωτικά, τυχερά παιχνίδια ή υπερκαταναλώνουν, ως αντίδραση στο stress τους, ανεξάρτητα από το αν έχουν φυσική εξάρτηση από ουσίες ή όχι. Η προσκόλληση επισυμβαίνει ασχέτως της επίγνωσης ή του μορφωτικού επιπέδου του εθισμένου. Επενεργεί ακόμη και μετά από μακρά περίοδο αποφυγής. Αρκεί μια επαφή με την συνθήκη που την πυροδοτεί.
Εθισμοί και εξαρτήσεις
Αν ο εθισμός είναι η καταναγκαστική κατανάλωση μιας ουσίας ή η εκδήλωση συγκεκριμένης συμπεριφοράς, η εξάρτηση είναι η «ποσοτική» τους διάσταση. Η απαραίτητη δόση προκειμένου να επιτευχθεί βιώμα συγκεκριμένης απόλαυσης. Τα όρια της ποσότητας αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου και αναλογικά προς την υπέρ-χρήση.
Ανταμοιβή
Υπάρχει ένας μηχανισμός στον εγκέφαλό μας, γνωστός στους επιστήμονες ψυχικής υγείας ως «μονοπάτι απόλαυσης». Στην όλη διαδικασία πρωταγωνιστεί ένας νευροδιαβιβαστής, η ντοπαμίνη. Είναι υπεύθυνη για την ευεξία που εισπράττουμε μετά από ευχάριστες δραστηριότητες. Η ντοπαμίνη, αλλά και πλήθος ερευνημένων και ανεξερεύνητων εγκεφαλικών- νευρωνικών συνεργασιών, έχει σημαντική εμπλοκή και στον εθισμό.
Συνδέουμε την ανταμοιβή με ό,τι λαμβάνουμε σαν αντιπαροχή, αφού κάναμε κάτι καλά. Εγγενώς, μάλιστα, δρα σαν ενισχυτικό ερέθισμα συμπεριφοράς.
Ο καθένας μας βιώνει την ανταμοιβή μέσα από θετικά συναισθήματα: Επαναλαμβάνουμε μια συγκεκριμένη συμπεριφορά, ακριβώς επειδή στο παρελθόν παρήγαγε ευφορία. Η ανταμοιβή εξηγεί νευροβιολογικά μια σειρά από συμπεριφορές και ψυχικές οντότητες.
Ο Μηχανισμός
Επανάληψη συμπεριφορών που πρόσφεραν εμπειρία ευχαρίστησης ή δίνουν υψηλές τιμές ντοπαμίνης, συμμετέχουν στην ανταμοιβή. Στο ίδιο αποτέλεσμα κατατείνει και η χρήση ουσιών.
Οι σχετικοί νευρώνες δρουν σε πληθώρα σημαντικών λειτουργιών όπως πχ η διάθεση, η προσοχή, η μνήμη, η μάθηση και βεβαίως η ανταμοιβή. Διαφορετικά επίπεδα ντοπαμίνης προκαλούν αντίστοιχα ευφορία ή δυσφορία. Αξιοσημείωτη είναι η παρατήρηση πως η συμμετοχή νευροδιαβιβαστών είναι εντονότερη στην προσδοκία ανταμοιβής, παρά στην ίδια. Μάλιστα, όπου υπάρχει αβεβαιότητα για την έκβαση, η ευχαρίστηση αποκτά μεγαλύτερη ένταση (πχ διαταραχή παθολογικού τζόγου, εθισμός επικίνδυνων σπορ).
Η Ανοχή
Η συνεχής ή επαναλαμβανόμενη έκθεση του εθισμένου σε ερέθισμα που εξασφαλίζει ευαρέσκεια και απόλαυση, ακολουθεί φθίνουσα πορεία. Η αρχική φάση ευχαρίστησης δίνει τη θέση της σε συνεχή αιτήματα τροφοδότησης και το άτομο επιζητά όλο και περισσότερο «δυναμικό», για να επιτύχει το ίδιο αποτέλεσμα. Παράλληλα με την επαναλαμβανόμενη έκθεση στο ίδιο ή παρόμοιο ερέθισμα ευχαρίστησης, η πορεία προς την πλευρά της ευχαρίστησης είναι όλο και πιο αδύναμη σε σχέση με την αρχική φάση.
Το να χρειάζεσαι περισσότερη ουσία για να νιώθεις ευχαρίστηση ή να βιώνεις λιγότερη ευχαρίστηση σε μια δεδομένη δόση, ονομάζεται ανοχή. Η ανοχή είναι καθοριστικός παράγοντας στην ανάπτυξη του εθισμού, απαιτώντας αυξανόμενη ντοπαμινεργική διέγερση, σε έναν φαύλο κύκλο.
ΤΕΛΙΚΑ
Η προσφορά βοήθειας της Ψυχιατρικής και της Ψυχολογίας στο πεδίο των εθισμών αντιμετωπίζει μεγάλες δυσκολίες. Το κεφάλαιο αυτό είναι πολυεπίπεδο. Περιλαμβάνει παράγοντες γενετικούς, βιολογικούς, κοινωνικοπολιτικούς, ακόμη και φιλοσοφικούς.
Κυρίως προσκρούει σε μια σύγχρονη καθημερινότητα που κανονικοποιεί πλήθος εθισμών. Που υπερεπενδύει στον ευδαιμονισμό αποφεύγοντας, υπό πανικό, οποιαδήποτε μορφή δυσφορίας και πόνου.
