Οι περισσότεροι άνθρωποι μεγαλώνουν με σαφείς ηθικούς κανόνες: το λάθος προκαλεί ενοχή, η βλάβη στον άλλον γεννά τύψεις. Κι όμως, στην πραγματικότητα, πολλοί άνθρωποι διαπράττουν επιβλαβείς ή ακόμη και εγκληματικές πράξεις χωρίς να βιώνουν έντονη ενοχή. Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά μόνο «ακραίες» προσωπικότητες. Η ψυχολογία εξηγεί αυτή την αντίφαση μέσα από τον μηχανισμό της ηθικής αποστασιοποίησης.
Η ηθική αποστασιοποίηση περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αποσυνδέει τη συμπεριφορά του από τις προσωπικές του αξίες.
Ο εγκέφαλος δεν καταργεί την ηθική· την παρακάμπτει προσωρινά, ώστε το άτομο να μπορεί να δράσει χωρίς εσωτερική σύγκρουση.
Τι είναι η ηθική αποστασιοποίηση
Ο όρος αναπτύχθηκε κυρίως από τον Albert Bandura και περιγράφει ένα σύνολο γνωστικών μηχανισμών που επιτρέπουν στο άτομο να δικαιολογεί πράξεις που υπό άλλες συνθήκες θα θεωρούσε απαράδεκτες. Το άτομο δεν βλέπει τον εαυτό του ως «κακό», αλλά ως λογικό, αναγκασμένο ή δικαιωμένο.
Η ηθική αποστασιοποίηση δεν αποτελεί ψυχική διαταραχή. Αντίθετα, λειτουργεί ως αμυντικός μηχανισμός που μειώνει το άγχος και την εσωτερική ενοχή. Σε εγκληματικά πλαίσια, όμως, αυτή η λειτουργία αποκτά επικίνδυνες διαστάσεις.
Οι βασικοί ψυχολογικοί μηχανισμοί
Η ψυχολογία έχει εντοπίσει συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους ο εγκέφαλος «μεταφράζει» το έγκλημα σε αποδεκτή πράξη.
1. Ηθική δικαιολόγηση
Το άτομο παρουσιάζει την πράξη ως απαραίτητη ή ηθικά ανώτερη. Μπορεί να πιστεύει ότι «έπρεπε να το κάνω» ή ότι υπηρετούσε έναν ανώτερο σκοπό.
2. Ευφημιστική γλώσσα
Η γλώσσα απαλύνει τη βαρύτητα της πράξης. Το έγκλημα μετατρέπεται σε «λάθος», «παράκαμψη» ή «διαδικαστικό ζήτημα», μειώνοντας τη συναισθηματική του φόρτιση.
3. Μετατόπιση ευθύνης
Το άτομο αποδίδει την ευθύνη σε ανώτερες εντολές, πιέσεις ή συνθήκες. Η προσωπική επιλογή εξαφανίζεται πίσω από το «έτσι λειτουργεί το σύστημα».
4. Διάχυση ευθύνης
Όταν πολλοί συμμετέχουν σε μια πράξη, η ευθύνη διαχέεται. Το άτομο νιώθει ότι δεν ευθύνεται ατομικά, αφού «όλοι το έκαναν».
5. Απανθρωποποίηση του θύματος
Ο δράστης μειώνει την ανθρώπινη υπόσταση του θύματος. Όταν το θύμα παρουσιάζεται ως αριθμός, αντικείμενο ή απειλή, η ενοχή μειώνεται δραστικά.
Η ηθική αποστασιοποίηση στην εγκληματική συμπεριφορά
Στην εγκληματολογία, η ηθική αποστασιοποίηση εμφανίζεται σε πληθώρα περιπτώσεων: οικονομικά εγκλήματα, κακοποιητικές συμπεριφορές, θεσμική βία, αλλά και οργανωμένη εγκληματικότητα. Ο δράστης συχνά δεν βιώνει τον εαυτό του ως εγκληματία, αλλά ως άτομο που «έκανε αυτό που έπρεπε».
Ιδιαίτερα σε εγκλήματα εξουσίας, ο ρόλος και η θέση λειτουργούν ως ισχυροί παράγοντες αποστασιοποίησης. Όσο περισσότερο το άτομο ταυτίζεται με τον ρόλο του, τόσο λιγότερο ενεργοποιεί την προσωπική του ηθική κρίση.
Γιατί δεν νιώθουν όλοι ενοχή
Η ενοχή δεν αποτελεί αυτόματη αντίδραση. Προϋποθέτει ενσυναίσθηση, προσωπική ανάληψη ευθύνης και αναγνώριση της βλάβης. Όταν η ηθική αποστασιοποίηση κυριαρχεί, αυτά τα στοιχεία απουσιάζουν ή υποβαθμίζονται.
Επιπλέον, το χρόνιο στρες, η ανασφάλεια και η ανάγκη επιβίωσης ενισχύουν αυτούς τους μηχανισμούς. Ο εγκέφαλος προτεραιοποιεί τη λειτουργικότητα έναντι της ηθικής επεξεργασίας.
Μπορεί να ανατραπεί η ηθική αποστασιοποίηση;
Η αποδόμηση της ηθικής αποστασιοποίησης απαιτεί συνειδητοποίηση. Η ψυχοθεραπεία, η εκπαίδευση και η ανάληψη προσωπικής ευθύνης μπορούν να επανασυνδέσουν το άτομο με τις αξίες του. Η ενσυναίσθηση, όταν ενεργοποιείται, λειτουργεί ως αντίβαρο στη γνωστική αποστασιοποίηση.
Σε κοινωνικό επίπεδο, η διαφάνεια και η λογοδοσία μειώνουν τη δυνατότητα συλλογικής δικαιολόγησης επιβλαβών πράξεων.
Συμπέρασμα
Η ηθική αποστασιοποίηση αποκαλύπτει ότι το έγκλημα δεν προκύπτει μόνο από «κακούς ανθρώπους», αλλά συχνά από ανθρώπους που έμαθαν να απενεργοποιούν προσωρινά την ηθική τους πυξίδα. Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού δεν δικαιολογεί την πράξη, αλλά βοηθά στην πρόληψη, την αποκατάσταση και την ουσιαστική αντιμετώπιση της εγκληματικής συμπεριφοράς.
Βιβλιογραφία
Bandura, A. (1999). Moral disengagement in the perpetration of inhumanities. Personality and Social Psychology Review.
Bandura, A. (2016). Moral Disengagement: How People Do Harm and Live with Themselves. Worth Publishers.
Baumeister, R. F. (1997). Evil: Inside Human Violence and Cruelty. Freeman.
Gibbs, J. C. (2013). Moral Development and Reality. Oxford University Press.
Maruna, S. (2001). Making Good: How Ex-Convicts Reform and Rebuild Their Lives. APA.
