Adrien Olichon
Το πένθος δεν έχει πάντα κραυγή. Δεν εκφράζεται πάντα με δάκρυα, τελετές ή λόγια. Σε πολλές περιπτώσεις, παραμένει σιωπηλό, αόρατο και ανεπεξέργαστο. Το άτομο συνεχίζει τη ζωή του, λειτουργεί, εργάζεται και ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της καθημερινότητας, ενώ η απώλεια μένει ανοιχτή μέσα του, χωρίς τελεία. Αυτό το ανεπεξέργαστο πένθος δεν ανήκει στο παρελθόν· συνυπάρχει με το παρόν.
Η κοινωνία συχνά αντιμετωπίζει το πένθος ως μια διαδικασία με αρχή, μέση και τέλος. Ωστόσο, η ψυχολογία δείχνει ότι η απώλεια δεν ακολουθεί πάντα γραμμική πορεία. Όταν το άτομο δεν έχει τον χώρο, τον χρόνο ή την ασφάλεια να θρηνήσει, το πένθος «παγώνει» και παραμένει ενεργό στο ψυχικό του υπόβαθρο.
Τι είναι το ανεπεξέργαστο πένθος
Το ανεπεξέργαστο πένθος εμφανίζεται όταν το άτομο δεν καταφέρνει να επεξεργαστεί συναισθηματικά την απώλεια. Αυτό μπορεί να αφορά τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου, αλλά και άλλες μορφές απώλειας: μια σχέση, μια ταυτότητα, ένα μέλλον που δεν πραγματοποιήθηκε.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, το άτομο δεν «ξεχνά», ούτε προχωρά πραγματικά. Αντίθετα, αποθηκεύει τον πόνο χωρίς να τον μεταβολίσει. Το πένθος δεν εκφράζεται, δεν μοιράζεται και δεν ενσωματώνεται στην προσωπική αφήγηση ζωής.
Γιατί δεν βιώνεται ποτέ η απώλεια
Πολλοί παράγοντες εμποδίζουν την επεξεργασία του πένθους. Η αιφνίδια απώλεια, το τραύμα, η έλλειψη υποστήριξης ή η ανάγκη να «φανούμε δυνατοί» λειτουργούν ανασταλτικά. Συχνά, το περιβάλλον στέλνει μηνύματα όπως «πρέπει να συνεχίσεις» ή «ο χρόνος θεραπεύει», ακυρώνοντας τον συναισθηματικό πόνο.
Επιπλέον, σε ορισμένες περιπτώσεις, το άτομο αναλαμβάνει άμεσα ρόλους και ευθύνες, αφήνοντας τον εαυτό του τελευταίο. Η επιβίωση προηγείται της επεξεργασίας. Ο εγκέφαλος τότε ενεργοποιεί μηχανισμούς αποφυγής, ώστε να περιορίσει την ένταση του πόνου.
Πώς εκδηλώνεται το πένθος χωρίς τελεία
Το ανεπεξέργαστο πένθος δεν εμφανίζεται πάντα ως θλίψη. Συχνά εκφράζεται έμμεσα, μέσα από:
-
συναισθηματικό μούδιασμα
-
χρόνια κόπωση
-
δυσκολία στις σχέσεις
-
ανεξήγητο άγχος ή ευερεθιστότητα
-
αίσθηση κενού ή απώλειας νοήματος
Το άτομο μπορεί να αποφεύγει οτιδήποτε σχετίζεται με την απώλεια ή, αντίθετα, να εγκλωβίζεται σε αυτήν χωρίς συνειδητή επίγνωση. Το πένθος παραμένει ενεργό, αλλά χωρίς λόγια.
Η σχέση του ανεπεξέργαστου πένθους με το τραύμα
Όταν η απώλεια συνοδεύεται από τραυματικές συνθήκες, η επεξεργασία γίνεται ακόμη πιο δύσκολη. Το τραύμα διακόπτει τη φυσική ροή του πένθους. Ο εγκέφαλος εστιάζει στην επιβίωση και απομακρύνει τα συναισθήματα που απειλούν την ψυχική σταθερότητα.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, το πένθος δεν απουσιάζει· παραμένει εγκλωβισμένο στο σώμα και στο νευρικό σύστημα, επηρεάζοντας τη λειτουργικότητα και τη συναισθηματική σύνδεση.
Οι συνέπειες στην καθημερινή ζωή
Το πένθος χωρίς τελεία επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το άτομο σχετίζεται με τον εαυτό και τους άλλους. Μπορεί να δυσκολεύεται να δεθεί, να εμπιστευτεί ή να επενδύσει συναισθηματικά. Η απώλεια γίνεται ασυνείδητο φίλτρο μέσα από το οποίο ερμηνεύει τον κόσμο.
Παράλληλα, το άτομο συχνά νιώθει ενοχή επειδή «δεν ξεπέρασε» την απώλεια, χωρίς να αναγνωρίζει ότι ποτέ δεν του δόθηκε ο χώρος να τη βιώσει.
Πώς μπορεί να αρχίσει η επεξεργασία
Η επεξεργασία του πένθους δεν σημαίνει λήθη ή αποκοπή. Σημαίνει αναγνώριση και ενσωμάτωση. Το άτομο χρειάζεται να επιτρέψει στον εαυτό του να αισθανθεί, χωρίς χρονικά όρια ή κοινωνικές προσδοκίες.
Η ψυχοθεραπεία προσφέρει ασφαλές πλαίσιο για να αποκτήσει το πένθος λέξεις και νόημα. Μέσα από τη σχέση, το άτομο μπορεί να μετατρέψει τη σιωπηλή απώλεια σε βιωμένη εμπειρία, βάζοντας τελικά μια τελεία — όχι για να κλείσει την αγάπη, αλλά για να συνεχίσει τη ζωή.
Συμπέρασμα
Το ανεπεξέργαστο πένθος δεν αποτελεί αδυναμία. Αντιπροσωπεύει μια απώλεια που δεν βρήκε ποτέ χώρο να υπάρξει. Όταν το άτομο αναγνωρίζει αυτή τη σιωπηλή παρουσία, κάνει το πρώτο ουσιαστικό βήμα προς τη θεραπεία και την επανασύνδεση με τον εαυτό του.
Βιβλιογραφία
Freud, S. (1917). Mourning and Melancholia.
Worden, J. W. (2009). Grief Counseling and Grief Therapy. Springer.
Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery. Basic Books.
Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The Dual Process Model of Coping with Bereavement. Death Studies.
Neimeyer, R. A. (2016). Techniques of Grief Therapy. Routledge.
